L'Aínsa

De Biquipedia

Este articlo trata sobre la billa de l'Aínsa, ta beyer atros emplegos d'o termín se beiga l'Aínsa (desambigazión).

l'Aínsa
Comunidat autonoma	Aragón
Probinzia	Uesca
Comarca	Sobrarbe
Monezipio	l'Aínsa-Sobrarbe
Codigo postal	22330
Superfizie	{{{superfizie}}} km²
Altaria	589 m.
Distanzia	119 km enta Uesca
Poblazión	1295 ab. (2005)
Chentilizio
Río	{{{río}}}
{{{situazión}}}

l'Aínsa ye una billa d'o monezipio de l'Aínsa-Sobrarbe, cabezera d'o termín monezipal e seu d'o suyo consistorio, en a probinzia de Uesca. A suya poblazión yera de 1295 abitants en l'año 2005^[1]. Ye la capital, con Boltaña, istorica e economica d'a comarca de Sobrarbe, á más d'a cabezera d'o monezipio más important, demograficament e per superfizie, de la dita comarca. O nombre aragonés de l'Aínsa tamién se puet trobar escrito, pendendo de lo criterio en deseparando las silabas de qui el diz, como La Ínsa^[2]. Cualques autors e imbestigadors sobre a luenga aragonesa en o Sobrarbe tamién el son transcrito ansinas^[3].

l'Aínsa se troba descomposada en dos nuclios prenzipals ubicados en o cuart nort-este d'os que delimitan a confluyenzia d'o río Ara en a Zinca, con cualques nuclios más (o bico de Sudiera e lo bico de Banastón en a marguin oriental d'a Zinca -no s'ha d'entibocar con Banastón, lugar de dreito propio de camín á lo quin se troba este bico- e lo bico d'as Escuelas, en a marguin sur de l'Ara). Os dos bicos prenzipals en a cuartera nort-este son o bico d'o Cruze, á on se troban a más grant parte d'as botigas e establimientos comerzials, naixido en a metat d'o sieglo XX coma espansión de la billa d'alto, e lo bico Antiguo (á sobent dito «O Casco Antiguo» u «Casco») á on se troban a Plaza Grant («Plaza Mayor» en castellán), os casaches amurelados d'a part biella, e lo Castiello. Tot este zaguer bico se troba en món de lo dito Tozal d'a Cruz (591 m) en a parte más altera d'a billa.

Per mor d'ixa posizión altera que lo bico biello de l'Aínsa tiene, se yera tradizionalment quiesta coma puesto de defensa e estratechicament bien disposado perque controla per igual a dentrada enta la balle de l'Ara como enta la balle d'a Zinca.

A primera fortificazión ye d'epoca musulmana anque se crei que eba puesto aber-ne d'anteriors. Anque ibi ha un mito fundazional que gosa parlar d'a fundazión de l'Aínsa e la fa como que se fundó dempués d'a batalla de conquiesta de Garzi Eiximéniz, no se conoix encara per seguro cuan la fundoron, anque belas hipotesis la relazionan con cualques asentamientos romans que en os tiempos de Chulio Zésar se fayoron per a redolada (posibilidat remota que la etimolochía d'o toponimo estase latina, «illa insula»^[3]). A prosimidat con a billa de Boltaña, que tamién eba tenido un castiello, e que se sabe que ya i yera en a epoca romana (Boletania) ye feito que mutos istoriadors haigan quiesto meter en duda de qué importanzia ye que en berdat teneba coma puesto fortificado.

En a parte baixa d'o lugar, sobre l'antiga cruzera de camins que puyan ta l'alto Sobrarbe e Las Balles (Bielsa, Chistau, etz) per una man, e enta os lugars d'a balle de l'Ara e balle de Broto per l'altra, enguán carreteras, o papel bertebrador ta lo territorio d'a metat septentrional d'o Sobrarbe que l'Aínsa siempre ye tenido la ye dotada de una importanzia cabal en a comarca, fendo-la prenzipal en a reconquiesta dempués que quedase en mans musulmanas dende lo sieglo VIII. A funzión coma puesto per á on pasaban tan importantes bías comunicaderas ye feito de la part baixa de l'Aínsa un zentro per á on espandir-se e á don fincar-ie comerzios e botigas dica combertir-se en a segunda metat d'o sieglo XX en o prenzipal zentro comerzial e d'alojamientos d'o Sobrarbe.

Contenius 1 Istoria 2 Castiello 3 A Morisma 4 Bico antiguo 5 Demografía 6 Fiestas e escayenzias[14] 7 Referenzias 8 Enrastres Externos

[editar] Istoria

As orichens de l'Aínsa coma nuclio poblazional no son guaire claras en l'atualidat. No gosa amaneixer en garra decumento prebio á la epoca besigotica, á la cuentra de Boltaña que sí que se conoix, anque se piensa que probablement ya esistiba cualque suerte de castiello u fortificazión (enantes que lo un que ibi ha agora). Per lo que diz a falordia d'A Morisma (romanze tradizional en a redolada), as mesnadas d'un noble local que eba per nombre Garzi Eiximéniz (á sobent refierto coma «rei de Sobrarbe», anque no ye guaire probable que l'estase) la reconquerioron en l'año 724, enfrebilidos os ombres per a embiesta d'una «cruz de fuego en alto d'una carrasca», que ye l'emblema atual d'a comarca d'o Sobrarbe, per lo que se suposa que alabez lo menos cualque asentamiento u fortificazión ya i esistiba.

Cualques fuentes opinan que l'Aínsa en a par d'alabez eba d'estar un castiello u fortificazión sin a importanzia que gosa tener güei, e lo castiello s'abereba perdido en bel punto d'entre ixe sieglo e lo sieglo XI que ye cuan se i construyoron as partes más antiguas d'a fortaleza atual. Altros istoriadors piensan que la presanzia sarrazina en l'Aínsa abió d'estar anedotica más que no de contino, talmente coma puesto adebantado en territorio de muga e posiblement binclado con as poblazions e siñorados musulmans en o Semontano de Balbastro, en considerando que lo Sobrarbe yera per ixas embueltas territorio d'a Marca Hispanica e territorio de muga, pobre en poblazión, sin d'intrés economico u politico ta disputar-les-ne á os carolinchios.

A situazión zentral en o condau de Sobrarbe e la capitalidat d'ixe que pareix que no gosó costar guaire tiempos que l'Aínsa l'aconseguise, pareix que fan d'ir que caleba defender a billa como fayoron. Un periglo important que os sarrazenos i enrestisen fayó que los abitants de lo lugar b'esen d'alzar murallas ta cubillar as casas e propiedaz en a billa d'alto -á desparte de lo castiello-, deseparando lo rezinto amurelado d'o castiello, que i eba esistido (coma dezíbenos) de muitos sieglos d'antes, de la resta d'a billa que gosó tener una muralla propria que la guardase. Ansinas, a funzión zentral de l'Aínsa en as grants rotas flubials d'o Sobrarbe, con os años, pareix que tornoron a quiesta billa d'a Zinca en un puesto fortificado e bien defendido, que en chunto con os bastións que en tiempos d'os primers reis d'Aragón s'eban anau fendo en a redolada (alfachas arquiteutonicas d'o romanico, en l'atualidat, coma Tronzedo u Abizanda) formoron lo que cualques autors gosan dezir a «Linia de Defensas d'o Sobrarbe», que se destribuyen per tot a metat meridional d'a comarca. Coma siñal de lo buen puesto que yera ta desfensar, en 1610 o cartografo portugués Chuan Baltista Labaña, qui la besitó, escrebió de l'Aínsa:

En l'añada de 1124, lo qui alabez yera rei Alifonso I «lo Batallero», que se gosaba dezir «rei d'Aragón, Sobrarbe e Ribagorza», le i dió á la billa lo benefizio de Carta Puebla, ixo ye, un fuero proprio que la libraba de siñorados (la feba despartir-se de Boltaña, pos dica l'inte n'eba estau un lugar) e feba conzesions coma ta fer-ie mercato u d'almenistrar os treudos de tot una comunidat de lugarons (que no se ye puesto saber cuáls yeran) que dende ixe alabez se meteban baixo lo suyo monezipio. Con a conzesión de Carta Puebla, l'Aínsa tamién ganaba lo dreito de cobrar pontache en o paso d'os dos ríos que i pasan, e de triar o chustizia que eba de representar-la. Tot este fuero fa pensar en as conzesions que á par d'alabez ya gubernaban a parte d'o Campo de Chaca, en o biello Aragón, e de como ixo feba prosperar en os tiempos aquelos un lugarichot dica fer-lo tornar una billa como ye que pasó.

D'ixe mesmo sieglo XII ye la ilesia d'a billa, que se consagró en l'año 1181 á l'albocazión de Santa María. Ixe templo romanico tiene una sola nau zentral, con un absit que tiene un crismón imposado d'o sieglo XI, e que diz que talmente ye benido de l'antiga ilesia de San Salbador, enguán esapareixida, que yera en o casco antiguo. En a ilesia atualment no sen gosa trobar obras d'arte pos malamente las cremoron en a Guerra Zebil en prener-se la billa per as fuerzas republicanas chusto d'antes no las fesen fuera con a ofensiba nazional que eba d'encorralar-las en a Bolsa de Bielsa. A unica treita d'entre tot ixe arte relichioso que i eba antes d'a Guerra la composa una talla renaixentista d'a birchen María (sieglo XVI) que se podió sacar d'antes de lo desastre e se conserbó en Tricás^[5] (balle d'A Solana, Fiscal).

O templo tiene, á demés, un claustro-colechiata que, mesmo que la pila baltismal en o suyo altar, se contruyó en o sieglo XIII. Son carateristicas, tamién, as zinco arquibueltas en a portalada prenzipal d'o templo, e lo forato d'a campana alto en o campanal, os quins no conoixen semellanza si que en altros templos perinencos d'Aragón e sobre tot, en o romanico d'o perineu leidatano.

l'Aínsa estió tamién una «Sobrecullida» prenzipal en o sistema treudatario aragonés^[6]. Una sobrecullida no yera si que lo puesto á on se i conzentraba la recaudazión d'os treudos ("tributos") d'as diferents «cullidas» d'un territorio. As cullidas u collidas sen gosaba recaudar en os lugars e billas más amanados á las mugas d'o reino, e en o Sobrarbe se feban cobrar á toz os qui queresen cruzar os puertos en lebando garra mercanzía (l'impuesto yera proporzional á la balgua d'ixa mercanzía) per as tres balles de muga que la comarca tiene, Broto (teneba la cullida en Torla), Bielsa (con cullida en ixa billa) e Chistau (con cullida en Plan). Sobre d'ixa capitalidat no só que treudataria en o Sobrarbe, Labaña n'escrebió:

[editar] Castiello

l'Articlo prenzipal sobre este alpartado ye Castiello de l'Aínsa.

Anque no se conoix a forma que eba puesto tener a fortificazión primera que i abió en o lugar, en a primera metat d'o sieglo XI se contruyoron as partes más antigas d'a fortaleza que se son conserbadas dica l'atualidat. Dica no fa guaire sen consideraba que feban parte d'ixes primers estadios a torraza pentagonal (restaurada no fa guaire) e cualques restas de muralla que se son conserbadas en o setor nort-ueste d'a fortaleza.^[7] Enguán se ye puesto saber per as aspilleras que bi han tanto en a torre como en as murallas, tot ixo el alzoron en o renaiximiento^[8]. O castiello meyebal, anque ye gosado mantener bellas trazas d'as que enantes eba tenido, perdió la forma en as reformas d'o sieglo XVI que el restructuroron de tot.

En a segunda metat d'o sieglo XVI, baixo lo reinado de Felipe II d'España, l'arquiteuto tuscán Tiburzio Spannocchi (que eba diseñato no feba guaire la fortaleza de Chaca)^[9] prenió la misión de remodelar o bastión de l'Aínsa en aprobeitando la esistenzia d'estruturas defensibas d'antes, ta fer tornar l'Aínsa una Plaza Fuerta que podese defender os pasos enta l'interior d'España á trabiés d'este sector d'o Perineu, fendo-se las prebisions de l'ebentual esclatido d'una guerra con Franzia. En 1593 se ye decumentado que ixas obras ya s'eban rematadas, abendo-ie una dotazión remanent d'ombres que la guardaban^[1]. En 1610, o cartografo portugués Chuan Baltista Labaña escrebió d'ixa fortificazión:

A forma d'ixa fortaleza, feita en o sieglo XVI, yera de cuatrilater con cuatre torres. A más sur-ueste ye la torraza prenzipal en a construzión e ye tamién d'a cual sen suposaba orichens meyebals (como á sobent se'n ye dito) perque ye feita de planta pentagonal dica que con bela miqueta d'obserbazión se i albiran as aspilleras (5 en a planta baixa) d'estrutura clarament renaixentista, e dica una que ye cañonera coma ta fer surtir o carrón d'un arma de fuego á trabiés d'ella, como no se gosó fer dica ixes tiempos, no pas en a Edat Meya. A falsa d'a torraza se troba en conesión con l'estilo arquiteutonico d'os edifizios defensors en a Ribera de Fiscal^[1], talmente per estar obra d'os paisans que la construyoron.

Dempués que el setiesen e batisen con artillería los franzeses en 1706, en a Guerra de Suzesión Española, o castiello de l'Aínsa estaría albandonato en 1742 per dezir-se inutil e poco capable ta defender a billa^[1]. En 1833 el reconstruyó e quitó d'enrunas o coronel Joaquín de Ezpeleta ta que podese resistir ebentuals enrestidas carlistas, pero á prenzipios d'o sieglo XX coma se ye puesto saber per as fotografías que i quitó lo perineista franzés Lucien Briet e las descrizions que tamién en fayó, o castiello ya se tornaba á trobar feito enrunas^[10]. Dende 1931 tiene considerazión ofizial de «Monumento Histórico Artístico», enguán «Bien de Interés Cultural».

[editar] A Morisma

l'Articlo prenzipal sobre este alpartado ye A Morisma.

A Morisma ye una representazión teyatral popular, con carauter festibo, sobre la batalla lechendaria que presuntament i enfrentó as mesnadas de Garzi Eiximeniz contra d'os musulmans de l'Aínsa en l'año 724. Feita per os abitants d'a localidat e d'altras localidaz d'a redolada (bels 250 actúan), se i gosan representar papels tan dibersos como os reis moros, os reis cristians, o diaple, un ánchel, o pecato, o pastor e lo repatán, e toz os soldatos d'os dos bandos. A representazión se fa cada dos años (en os años impars) ta lo primer domingo de setiembre en a Plaza Mayor d'a billa, dende 1970 cuan se recuperó (pos no se i eba zelebrado dende 1921)^[11]. Enantes, la feban en a campa d'a Cruz Cubierta, á 1,5 km en ueste de l'Aínsa. Cal destacar que os papels que se i representan se son transmesos per bía oral de fa sieglos, chenerazión dimpués d'altra, dica que ya mesos en o sieglo XX os rematoron d'escrebir.

Se conoix una menzión d'esta representazión en o sieglo XV, en reinando los Reis Catolicos, anque l'antiguedat autentica d'esta representazión no se ye puesto confirmar. A primer begada confirmada que se fa dezir d'ella ye en 1676, cuan que las Corz d'Aragón les conzedioron a chifra de 10 libras chaquesas ta subenzionar a festibidat^[12].

[editar] Bico antiguo

O bico antiguo de l'Aínsa en l'atualidat ye declarado «Bien de Interés Cultural», figura de protezión legal que equibal á l'antiguo «Conchunto Istorico-Artistico» que ye como estió declarada lo 23 d'abiento de 1964^[6]. Tamién amaneix en o catalogo d'endreitos prebilechiados per a UNESCO.

l'Aínsa, como se ye dito, no eba estado si que una fortificazión e chicota aldeya de Boltaña fincada en a confluyenzia d'os ríos Zinca e Ara dica la conzesión de Carta Puebla per man d'Alifonso I (en 1124)^[1][6]. Cualques autors consideran aquela conzesión coma l'intento de sacar-le a capitalidat d'o Sobrarbe á Boltaña per diferents motibos; Lo primer que se ye á considerar ye que pora ixes tiempos, a reconquiesta en Aragón ya s'eba adintrado en a Tierra Plana (conquiesta de Graus en 1083, Uesca en 1096, Balbastro en 1101 e per denzima d'ellas, Zaragoza en 1118) e per ixo la muga con l'Al-Andalus s'eba feito luent e l'islam eba perdido con Zaragoza lo más poderoso reino que podese amenazar á os cristians d'o norte, e lo segundo ye que Boltaña eba puesto conserbar una importanzia cabal mientres que i esistió un autentico periglo d'ataques musulmans en a balle de l'Ara, perque teneba un poderoso castiello que nomás que el podeban atacar per a baixante meridional d'o monte á on se troba (per a resta de costados el guardan as alturas de leneras e terrers que s'abocan en a solana de Cañimars), tenendo que fer-ie una puyada bien fura e esposada á tot lo que les n'arrullesen dende o castiello. Tot ixo feba que Boltaña estase una poblazión muit fazil de desfensar, pero per estar encabida en as faixas estretas d'entre l'Ara e lo tozal d'o castiello yera de mal fer creixer en os tiempos de paz. Alabez, l'Aínsa que yera tan chiqueta e se trobaba en alto en o Tozal d'a Cruz, cosiradera en os dos ríos prenzipals d'o condado e las suyas bías de transito prenzipals, podeba oferir un millor espazio ta construir una billa grant, agricola, e sobre tot, comerzial^[6]. O primer almenistrador («tinent») decumentado que tenió l'Aínsa coma billa estió Beltrán de Labarsa^[6][5], nombrado á tal per Remiro II en 1135.

En a segunda metat d'o sieglo XII posiblement a billa ya ultrapasaba la poblazión e mida d'a suya antigua siñoría, Boltaña, e per aber-se espandido en tiempos de paz gosó tener una planta millor diseñada, per tener un creiximiento organizado á la cuentra que Boltaña^[6]. A estrutura d'o casco antiguo de l'Aínsa presenta una traza organizada á redol d'a suya Plaza Mayor, tepicament planteyada en una poblazión que i zelebrás mercado^[6]. A plaza en tiempos eba estado zarrada per os cuatre costados e bi eba casas d'entre ella e lo castiello, pero las fayoron estorrocar en a Guerra de Suzesión mientres que la billa yera baixo la ocupazión d'as tropas franzesas, perque consideroron que las 60 casas que i eba en l'espazio que agora se troba achardinado feban un grant estorbo ta desfensar o castiello. Ixo fa que a plaza tal e coma la conoixemos agora, obierta d'o canto ueste, no siga pas en a suya forma orichinal.

Puet estar que alabez, en o sieglo XVIII cuan s'eliminoron ixas bibendas, quedase desfigurada la estrutura meyebal d'a plaza que seguntes cualques autors teneba portals tamién per o costado aquel (mesmo que encara se i pueden beyer en a banda de l'ayuntamiento, fendo en tot o conchunto un doble rezinto de murallas con o perimetro esterior d'o bico antiguo (murallas que se son conserbadas cuasi entieras) que gosaba achuntar-se con os muros d'o castiello en no deixando si que cuatre puertas (la Puerta d'Afuera -en o sur-este-, a Puerta de l'Espital -á'l canto d'a ilesia, este- e la Puerta d'a Solana -en o sur-ueste, o canto de solán- que enguán ye esapareixida pero que posiblement se perdió en bel momento en o sieglo XX ta fer l'azeso motorizado en a plaza, tal coma se puet beyer en as fotografías de Briet (l'año 1904), que encara la i muestran^[10]). A cuarta puerta se troba en o nort-este d'o rezinto e la carrera que l'atrabiesa se torna un camín que se'n baixa ta os campos d'ixe costado d'a billa.

A ilesia de l'Aínsa se construyó en o sieglo XII, e a epoca de más grant creiximiento d'a billa en a Edat Meya e sin que se n'aiga puesto saber o momento esacto que las güebras s'enzetoron. Muitos istoriadors consideran que en abendo-se reconquiesta la tierra baixa, as comarcas perinencas d'Aragón abioron á esperimentar una crisis economica (perdioron os treudos de «peitas» que os territorios musulmans les tributaban) e demografica per a repoblazión d'os territorios reconquiestos. A ilesia, anque per as suyas dimensions no ye garra monimento que s'embiste per denzima d'altros d'entre las ilesias que se fayoron en ixa epoca en Europa, s'ha de pensar cómo ye que se podió construir en penando la comarca d'ixe estado de crisis, con tansos recursos per estar luent d'as nuebas ziudaz e zentros economicos d'o reino, e dica fendo-se-ie lo campanal tan altero que gosa tener (5 plantas), que sí que ye tan prenzipal d'entre os campanals romanicos de l'Alto Aragón^[6].

A consagrazión d'a ilesia se fayó en 1181 que se tienga decumentazión, á l'albocazión de Santa María^[6], marcando con tota posibilidat o final d'a construzión^[5]. A ilesia yera tamién colechiata, con claustro propio d'estilo peculiar (irregular en comparanza con altros feitos á par d'alabez), pentagonal, que se contruyó en o sieglo XIII^[5], e l'absit semizircular, concorde con tot l'estilo romanico, teneba comunicazión con l'espital de pelegrins que tiempos n'abe se trobaba á'l canto d'a ilesia^[5] (e que, significatibament, encara dá lo nombre á la puerta d'ixe estremo d'a billa). A ilesia tiene, á demés, una cripta debantada con 18 columnas cadaguna con capitels propios^[5], e sustentando lo teito de piedra picada royisca bien particular. Cualques partes d'a nau d'o templo se son modeficadas en os sieglos posteriors^[5].

A torre se suposa que la contruyoron en a mesma epoca que la nau d'o templo, á redol de l'año que consagroron a ilesia (1181), e ye una torre-campanal muit robusta (7,5 m de costato en a base^[6], con base cuadrada) con 5 plantas de diferents misions cadaguna. O campanal teneba tres misions bien prenzipals, serbiba de campanal ta la liturchia, pero tamién yera una torraza ta defender a billa, con aspilleras e sayeteras en as plantas segunda e terzera ta disparar á trabiés d'ellas e banos en a par superior (plantas 4a e 5a) que anque en l'atualidat tienen campanas, en a Edat Meya yeran libres e permitiban d'arrullar elementos de mida más grant ta desfensa d'a base d'a torre^[6] (ixa funzión desfensiba tamién s'obserba en a mayoría de campanals de puestos abitados en a comarca). A terzera funzión, menos combenzional, yera de serbir de tribuna á las familias más prenzipals en a billa, que podeban seguir a misa que se feba en a nau á trabiés d'un bano interior, con dos arcos de meyo punto, feito en a primera planta d'o campanal, en comunicando totas dos cambras^[5].

[editar] Demografía

Eboluzión demografica en o s. XIX^[13].

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900
431	G.D.	G.D.	529	421	407	417

G.D. = Garra dato, no sen tiene zensos.

Eboluzión demografica en o s. XX^[13].

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960
417	538	542	587	523	571	578

Á partir de 1960 no se'n puede tener garra dato fiable perque l'Aínsa pierde la suya monezipalidat en fusionando-se l'ayuntamiento con altras localidaz d'a redolada. En 1981, fruito d'una segunda fusión con más aldeyas encara, se forma lo monezipio de l'Aínsa-Sobrarbe que ye como s'almenistra encara güei^[13]. A poblazión ofizial dillá de 1960 se computa per tot lo monezipio (con altros lugars enclusos) e per ixo no se ye á considerar representatiba só que d'a billa.

A poblazión contada de l'Aínsa en l'año 2005 yera de 1295 abitants^[1], ixo ye, más d'o doble d'os quins i bebiban en l'añada de 1960. Ixo mos fa una imachen de cómo ye gosado creixer a billa en a segunda metat d'o sieglo XX.

[editar] Fiestas e escayenzias^[14]

1. 11 de chiner, fogatas fendo onors á San Beturián.
2. 17 de chiner, fogatas fendo onors á San Antón.
3. 19 e 20 de chiner, fogatas en as bispras de San Sabastián e á l'altro día (San Sabastián) fiesta d'os casados e repartimento de caridat en a que tradizionalment yera la fiesta d'ibierno de l'Aínsa.
4. O cabo de semana que más amanado s'escaiga en o prenzipio de freber, feria chica de l'Aínsa, «A ferieta».
5. 5 de freber, como en muitos lugars d'o Sobrarbe enter, se i zelebra la fiesta d'as mullers fendo las onors á Santa Agueda.
6. 5 de mayo, romería enta la ermita d'a birchen d'os Palazios, á on que se i fa una misa espezial.
7. O zaguer cabo de semana de mayo, rematan en l'Aínsa lo deszenso de nabatas per a Zinca, sortindo dende A Espuña.
8. En chunio (o día chusto pende d'o calandario liturchico) se zelebra o día luns de Pentecostés, fendo-se una romería enta la ermita d'a birchen d'os Palazios.
9. En chunio tamién, se gosan fer as Chornadas Micolochicas de Primabera e las Chornadas Cheolochicas (en a Plaza Mayor) con esposizión d'espezimens.
10. En tot chuliol (cualques begadas prolargado dica agosto), se zelebra lo Festibal Internazional de Mosica "Castiello de l'Aínsa", con atuazions en o rezinto d'o castiello.
11. O primer cabo de semana de setiembre, representazión d'«A Morisma», en a Plaza Mayor.
12. Amanados á la metat de setiembre, Fiesta Mayor, que ye tan carateristica e estimada en o Sobrarbe en o mes de setiembre, con ferietas. A fiesta Mayor se fa en onor á la Esaltazión d'a Santa Cruz (14 de setiembre) pero la fiesta de l'Aínsa se fa la semana que tienga lo cabo de semana más amanado d'ixe día.
13. Un cabo de semana bariable en o mes d'otubre, se zelebran as Chornadas Micolochicas d'Agüerro, conzidindo con o tiempo d'a cullida de robellons que tanto abundan en o Sobrarbe.
14. 13 d'abiento, Prozesión d'a confraría local que fa las onors á Santa Luzia.

[editar] Referenzias

1. ↑ ^{1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5} (es) PALLARUELO CAMPO, Severino et alter; Comarca de Sobrarbe, Num. 23 en a Colección Territorio; Gobierno de Aragón. Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9
2. ↑ (an) VILLA BRUNED, Quino; Las zagueras trafucas de Marieta; Xordica Editorial. Zaragoza, 2005. ISBN 84-88920-99-7
3. ↑ ^{3,0 3,1} (es) SAROÏHANDY, Jean-Joseph. Misión Lingüística en el Alto Aragón, (Edizión e estudio d'Óscar Latas Alegre); Xordica Editorial. Zaragoza, 2005. ISBN 84-96457-06-0
4. ↑ ^{4,0 4,1 4,2} (es) LABAÑA, Juan Bautista; Itinerario del Reino de Aragón, Por donde anduvo los últimos meses del año 1610 y los primeros de 1611; Prames. Zaragoza, 2006. ISBN 84-8321-201-3
5. ↑ ^{5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7} (es) Dentrada Aínsa en a Gran Enciclopedia Aragonesa (GEA) Online, consultada lo 29 d'agosto de 2009.
6. ↑ ^{6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10} (es) ACÍN FANLO, José Luis et alt. ("Colectivo Pirineos"). La Cuenca del Ara, Aula Itinerante / Ruta Práctica. Diputación General de Aragón; Zaragoza, 1985. ISBN 84-505-2004-5
7. ↑ Dito en (es) www.RomanicoAragones.com, consultado lo 18 d'agosto de 2009.
8. ↑ Afirmazión d'Adolfo Castán en (es) www.RomanicoAragones.com consultado o 18 d'agosto de 2009.
9. ↑ Dito en (es) www.CastillosDeAragon.es, consultado lo 18 d'agosto de 2009.
10. ↑ ^{10,0 10,1} (es) ACÍN FANLO, José Luis; Tras las huellas de Lucien Briet, Bellezas del Alto Aragón; Prames. Zaragoza, 2002; ISBN 84-8321-064-9
11. ↑ (es) «La Morisma», en www.Sobrarbe.com, consultado lo 29 d'agosto de 2009.
12. ↑ Dito en (es) «La Morisma», en www.RedAragon.com, consultado lo 29 d'agosto de 2009
13. ↑ ^{13,0 13,1 13,2} (es) Datos quitados de Instituto Nacional de Estadística (INE), Web ofizial, consultado lo 29 d'agosto de 2009.
14. ↑ Datos estraitos de (es) «Calendario Festivo» en www.Sobrarbe.com, consultada lo 29 d'agosto de 2009.

[editar] Enrastres Externos

• Se beigan as imachens de Commons sobre L'Aínsa.
• (es) Ayuntamiento de Aínsa-Sobrarbe
• (es) Guía de Servicios de Aínsa-Sobrarbe
• (es) Visita virtual a la Villa de Aínsa
• (es) Pachina ofizial de l'Asociación Cultural La Morisma, organizadera d'a festibidat
• (es) La Morisma de Aínsa"
• (es) Festival "Castillo de Aínsa"