Pasato perfecto perifrastico

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Tiempos verbals
en aragonés
Modo indicativo

Present
Pasato perfecto simple
Pasato perfecto perifrastico
Pasato imperfecto
Pasato perfecto compuesto
Pasato anterior
Pasato plusquamperfecto
Futuro
Futuro perfecto
Condicional
Condicional perfecto

Modo subchuntivo

Present
Pasato imperfecto
Pasato perfecto
Pasato pluscuamperfecto

Modo imperativo
Impresonals

Infinitivo
Participio
Cherundio

O Pasato perfecto perifrastico ye un tiempo verbal present en catalán (de fueras de bellas zonas d'o valencián y d'o balear), en castellán enguerín y en aragonés oriental (fován, chistabín y ribagorzán). N'estos dialectos y parlas de l'aragonés y luengas circunvecinas fa as mesmas funcions d'o tiempo verbal a lo que ha feito retacular, o pasato perfecto simple d'indicativo propio d'a mes gran part d'as luengas romances, y que por oposición a lo pasato perifrastico ye conoixito como sintetico.

Consiste en una perifrasi feita con una variant regularizata d'o present d'indicativo d'o verbo ir més o infinitivo d'o verbo que se conchuga. D'esta traza en aragonés oriental tu cantés se diz tu vas cantar y atras variants foneticas relacionatas. En fován, que presenta as desinencias presonals de l'aragonés cheneral lo trobamos asinas:

Presona 1ª Conchugación 2ª Conchugación 3ª Conchugación
1ª Sing. va cantar va meter va cruxir
2ª Sing. vas cantar vas meter vas cruxir
3ª Sing. va cantar va meter va cruxir
1ª Plur. vamos cantar vamos meter vamos cruxir
2ª Plur. vatz cantar vatz meter vatz cruxir
3ª Plur. van cantar van meter van cruxir

En fobán coexiste con o pasato perfecto sintetico mientres que en ribagorzán (incluindo-ie o benasqués) ye a forma perifrastica ye a sola que se siente. Se puet dicir que a muga occidental d'a presencia d'o perifrastico en aragonés ye d'alto u baixo a ribera d'o Cinca, con uso exclusivo d'o perifrastico en os lugars orientals d'o chistabín, y uso exclusivo actual d'o sintetico en os lugars occidentals d'o chistabín (Sin, Senyes, Serveto y Saraviello), y l'aragonés de Sierra Ferrera. En l'aragonés d'a valle de Tella ye documentato l'uso muito esporadico y minoritario d'o pasato perifrastico,[1] y esto atros detalles pueden indicar que enantes se feba servir més en l'Aria de L'Ainsa, A Espunya y Sierra Ferrera y que o suyo uso desapareixió fa poco en o mesmo proceso de perduga de l'aragonés.

[editar] Primeras referencias en aragonés y problemas de normalización

En l'ambito aragonés lingüistas buenos conoixedors de l'aragonés oriental y centro-occidental como Chabier Tomás Arias lo consideran como d'orichen catalán por trobar-se seguntes ell por primera vegata en textos catalans d'o sieglo XVIII.[2] En aragonés se documentan muit poco en aragonés meyeval. Podemos leyer-lo en o "Libro de los Emperadors" y en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":

et la ha assitiada estreytament et co(n)batio la algun tempo, et uidiendo lenperador que los ciudadanos no auia(n) pont de cura del ni de su sitio, lenperador los va demandar por que sperança no se querian render que uidian la ciudat ha punto de seer perdida vn uiello de la ciudat respuso, qui dixo non curamos de u(ost)ro sitio, sabiendo q(ue) nos ni nostra ciudat no(n) seremos presos de uos mas de hun u(ost)ro fillo q(ue) se dira costantino[3]
Et el can lo fezo assy Et luego la mar q(u)i tocaua ala montayn(n)a se ua Retrah(e)r et mostra bella Carrera de .ix. piedes de largo[4]

Tamién se'n puet veyer un eixemplo en una versión tardana y prou castellanizata d'as Cronicas d'os Chueces de Teruel. Se documenta ya d'una traza regular en as pastoradas d'a Ribagorza y d'A Fueva d'os sieglos XVIII y XIX. En as pastoradas d'a Ribagorza podemos trobar una coexistencia d'as formas sintetica y perifrastica como actualment en A Fueva, y d'esta traza en a pastorada de Besians leyemos fizo en cuenta de va fé. O feito que en as pastoradas ribagorzanas se trobe chunto con a forma sintetica no quiere dicir necesariament que coexistisen en a parla ribagorzana de fa uns sieglos como bells autors han interpretato querendo veyer una catalanización recient de l'aragonés ribagorzán.[5]

el aragonés de todas ellas es, lógicamente, ribagorzana (quizá una de las pocas que no está estrictamente en ribagorzano es la de Triello, que se localiza en A Fueba). Sin embargo la lengua muestra más uniformidad con la de otras zonas que actualmente (lo cual evidencia, junto al proceso general de castellanización, un proceso de catalanización en estas zonas de transición).

Actualment se sabe que en as pastoradas pretendeban amostrar a bells presonaches como més rusticos imitando en part l'aragonés de territorios de més a dentro d'a Fueva u d'o Sobrarbe.

O pasato perfecto perifrastico no se fa servir guaire en l'aragonés común. En as prebatinas d'aragonés standard (aragonés chunificato) propias d'as decadas 1970, 1980 y 1990 yera excluito quasi de tot, y se refusaba, talment reflexando n'esto as claras tendencias anticalanistas de part d'a sociedat aragonesa:

por supuesto, el perfecto perifrástico de tipo catalán (bas fé por faziés) no se utiliza en aragonés unificado.[6]

Este punto de vista topetaba con a realidat que l'aragonés oriental yera a fins d'o sieglo XX a que manteneba millor una transimisión cheneracional por tener més parlants activos. Actualment beluns d'os que escriben regularment en aragonés standard fan servir esta forma verbal encara que no sigan d'orichen altoaragonés oriental.

[editar] Referencias

  1. Chabier Lozano Sierra. Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010 pachina 142
  2. Chabier Tomás Arias. El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999) pachina 134
  3. Libro d'os Emperadors
  4. Libro d'as Marabillas d'o Mundo
  5. Anchel Conte, Chorche Cortés, Antonio Martínez, Francho Nagore, Chesús Vázquez. "EL ARAGONÉS: IDENTIDAD Y PROBLEMATICA DE UNA LENGUA". Librería General (1982) pachina 98.
  6. Anchel Conte, Chorche Cortés, Antonio Martínez, Francho Nagore, Chesús Vázquez. "EL ARAGONÉS: IDENTIDAD Y PROBLEMATICA DE UNA LENGUA". Librería General (1982) pachina 89.

[editar] Bibliografía

Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas