Pasato perfecto perifrastico
O Pasato perfecto perifrastico ye un tiempo verbal present en catalán (de fueras de bellas zonas d'o valencián y d'o balear), en castellán enguerín y en aragonés oriental (fován, chistabín y ribagorzán). N'estos dialectos y parlas de l'aragonés y luengas circunvecinas fa as mesmas funcions d'o tiempo verbal a lo que ha feito retacular, o pasato perfecto simple d'indicativo propio d'a mes gran part d'as luengas romances, y que por oposición a lo pasato perifrastico ye conoixito como sintetico.
Consiste en una perifrasi feita con una variant regularizata d'o present d'indicativo d'o verbo ir més o infinitivo d'o verbo que se conchuga. D'esta traza en aragonés oriental tu cantés se diz tu vas cantar y atras variants foneticas relacionatas. En fován, que presenta as desinencias presonals de l'aragonés cheneral lo trobamos asinas:
| Presona | 1ª Conchugación | 2ª Conchugación | 3ª Conchugación |
| 1ª Sing. | va cantar | va meter | va cruxir |
| 2ª Sing. | vas cantar | vas meter | vas cruxir |
| 3ª Sing. | va cantar | va meter | va cruxir |
| 1ª Plur. | vamos cantar | vamos meter | vamos cruxir |
| 2ª Plur. | vatz cantar | vatz meter | vatz cruxir |
| 3ª Plur. | van cantar | van meter | van cruxir |
En fobán coexiste con o pasato perfecto sintetico mientres que en ribagorzán (incluindo-ie o benasqués) ye a forma perifrastica ye a sola que se siente. Se puet dicir que a muga occidental d'a presencia d'o perifrastico en aragonés ye d'alto u baixo a ribera d'o Cinca, con uso exclusivo d'o perifrastico en os lugars orientals d'o chistabín, y uso exclusivo actual d'o sintetico en os lugars occidentals d'o chistabín (Sin, Senyes, Serveto y Saraviello), y l'aragonés de Sierra Ferrera. En l'aragonés d'a valle de Tella ye documentato l'uso muito esporadico y minoritario d'o pasato perifrastico,[1] y esto atros detalles pueden indicar que enantes se feba servir més en l'Aria de L'Ainsa, A Espunya y Sierra Ferrera y que o suyo uso desapareixió fa poco en o mesmo proceso de perduga de l'aragonés.
[editar] Primeras referencias en aragonés y problemas de normalización
En l'ambito aragonés lingüistas buenos conoixedors de l'aragonés oriental y centro-occidental como Chabier Tomás Arias lo consideran como d'orichen catalán por trobar-se seguntes ell por primera vegata en textos catalans d'o sieglo XVIII.[2] En aragonés se documentan muit poco en aragonés meyeval. Podemos leyer-lo en o "Libro de los Emperadors" y en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":
Tamién se'n puet veyer un eixemplo en una versión tardana y prou castellanizata d'as Cronicas d'os Chueces de Teruel. Se documenta ya d'una traza regular en as pastoradas d'a Ribagorza y d'A Fueva d'os sieglos XVIII y XIX. En as pastoradas d'a Ribagorza podemos trobar una coexistencia d'as formas sintetica y perifrastica como actualment en A Fueva, y d'esta traza en a pastorada de Besians leyemos fizo en cuenta de va fé. O feito que en as pastoradas ribagorzanas se trobe chunto con a forma sintetica no quiere dicir necesariament que coexistisen en a parla ribagorzana de fa uns sieglos como bells autors han interpretato querendo veyer una catalanización recient de l'aragonés ribagorzán.[5]
Actualment se sabe que en as pastoradas pretendeban amostrar a bells presonaches como més rusticos imitando en part l'aragonés de territorios de més a dentro d'a Fueva u d'o Sobrarbe.
O pasato perfecto perifrastico no se fa servir guaire en l'aragonés común. En as prebatinas d'aragonés standard (aragonés chunificato) propias d'as decadas 1970, 1980 y 1990 yera excluito quasi de tot, y se refusaba, talment reflexando n'esto as claras tendencias anticalanistas de part d'a sociedat aragonesa:
Este punto de vista topetaba con a realidat que l'aragonés oriental yera a fins d'o sieglo XX a que manteneba millor una transimisión cheneracional por tener més parlants activos. Actualment beluns d'os que escriben regularment en aragonés standard fan servir esta forma verbal encara que no sigan d'orichen altoaragonés oriental.
[editar] Referencias
- ↑ Chabier Lozano Sierra. Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010 pachina 142
- ↑ Chabier Tomás Arias. El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999) pachina 134
- ↑ Libro d'os Emperadors
- ↑ Libro d'as Marabillas d'o Mundo
- ↑ Anchel Conte, Chorche Cortés, Antonio Martínez, Francho Nagore, Chesús Vázquez. "EL ARAGONÉS: IDENTIDAD Y PROBLEMATICA DE UNA LENGUA". Librería General (1982) pachina 98.
- ↑ Anchel Conte, Chorche Cortés, Antonio Martínez, Francho Nagore, Chesús Vázquez. "EL ARAGONÉS: IDENTIDAD Y PROBLEMATICA DE UNA LENGUA". Librería General (1982) pachina 89.
[editar] Bibliografía
- Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010
- Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999).
- F. Romanos Herrando, F. Sánchez Pitarch. L'aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (col. «Puens enta ra parola», 9) (1999).