Aragonés de Sierra Ferrera
|
|
|
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Territorios | En Baixo Penyas, lugars situatos di chos as penyas de Sierra Ferrera como Penya Montanyesa. |
| Lugar(s) principal(s) | A Espunya, O Casal, Ceresa, Socastiello, Araguás, Os Molins, A Muera, Oncins, San Lorient, Torrelisa, A Caixigosa, Sanr Beturián, O Pueyo d'Araguás |
| Sociolochía | |
| Vitalidat | Meya-Baixa |
L'aragonés de Sierra Ferrera u Baixo Penyas ye a parla local aragonesa d'os municipios de A Espunya y O Pueyo d'Araguás. Probablement l'aragonés de Belsierre, Puyarruego y Escalona que son a man d'A Espunya se puedan clasificar n'este conchunto u sigan una transición ta l'aragonés d'a valle de Puértolas.
Contenius |
[editar] Fonetica
En a toponimia bi ha casos de diftongo -ia- en cuenta de -ie- como ye actualment:
As oclusivas xordas intervocalica latinas se conservan en as parabras crepa, ripa, potrecón, ripazo, sapia, forato, cazata, baranato y batallo.
Se conservan millor en a toponimia:
- O Foricón, Sarrato Batalla, Coma d'o Sarrato, Canal Betiquera, Barranco Mallata, Barranco Vetato, Sarrato Plano, etz...
Como ye normal en l'Alto Aragón Oriental, a -x- puet ir acompanyata d'una i:
Como en chistabín y belsetán, a -x- en posición inizial puet desembolicar una i- inicial:
- ixolifrar, ixordiga, ixalamandrons, ixorellar, ixarbotar.
A chent més chóven ya no emplega a -x- en bellas parabras como baixar y las prenuncian con -j-.
Bi ha bells casos de perduga de -o final:
Se documenta bella evolución fonetica d'os grupos -DE-, -TY- coincidents con o galorromanz y que son propias de l'aragonés oriental u centro-oriental como peu.
En a toponimia bi ha casos d'evolución d'a -LL- latina ta -ch- como en tensino:
- Zorrutuacha y O Estacho (en a versant norte de Sierra Ferrera), Capaniacha (en Sant Veturián), Barranco Paliecho (en A Espunya), Barranco Baches (en O Casal).
[editar] Morfolochía
Os articlos definitos son os de l'aragonés cheneral: o, os, a, as sin de variants postvocalicas.
Formación d'o femenín anyadindo -era en parabras rematatas en -or:
- charrador, charradera.
A particla pronominoadverbial i/ie ya no ye productiva en A Espunya pero se conserva bien en atros lugars.
[editar] Morfolochía verbal
A desinencia verbal -z d'as segundas presonas plurals va perdendo-se en A Espunya, como en atros lugars d'o Sobrarbe, pero se conserva bien en as aldeyas.
En Ceresa, A Mula y Oncins bi ha como en chistabín primeras presonas en -ebe, -ibe en os imperfectos.
Los pasatos perfectos simples son sinteticos y no perifrasticos.
Los imperfectos de subchuntivo son en -ase, -ese, -ise sin perdiga de vocal final en a tercera presona singular, como s'ha rechistrato en Belsetán y Aragonés d'a Valle de Vio.
Bi ha verbos irregulars con formas en -ga en o subchuntivo:
- bulga y muelga, d'os verbos bullir y moler.
[editar] Referencias
Blas Gabarda, F. y Romanos Hernando, F.; EL ARAGONÉS DE BAIXO PEÑAS. 2005, Gara Edizions.
| Dialectos de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central | ||