Helenismo (lingüistica)
Os helenismos son parabras provinients d'o idioma griego, que s'han introdueito en atras luengas en diferents epocas y contextos, pero que sobretot s'introducioron en tiempos antigos dende o griego clasico. En aragonés muitos helenismos han plegato a traviés d'o latín.
Contenius |
Helenismos en latín[editar]
En latín os helenismos presentan tres estratos, un primer estrato que ilustra a influencia d'a cultura griega en a cultura romana en totz os aspectos y un segundo estrato relacionato con a cristianización, con conceptos cristians propios d'as primeras comunidatz cristianas helenofonas, y un tercer estrato relacionato con periodos en gran part posteriors a lo Renaiximiento quan o latín ya no yera una luenga viva pero encara se feba servir como vehiclo de comunicación d'obras scientificas y tecnicas.
Helenismos d'o primer estrato[editar]
En latín bi ha helenismos de conceptos concretos y cercanos a la economía y treballo tradicional, talment son més antigos que os helenismos de conceptos abstractos, y podioron haber entrato dende as colonias griegas d'Italia (Magna Grecia):
- Plantas: origanum
- Animals: sepia
- Costumbres y vivienda: balneum, camera, aptheca.
- Trastes: ampulla, (y o diminutivo amphora), sagma, chorda.
- Navegación, comercio, midas: ancora, hemina, symphonia, cithara.
Bi ha helenismos en latín que fan referencia a actividatz de cultura de mayor refinamiento que a latina primitiva, y podioron haber entrato en tiempos d'a conquiesta romana de Grecia:
- Conceptos chenerals y actividatz d'o esprito: idea, phantasia, philosophia, musica, poesis, mathematica.
- Tecnicismos literarios: tragoedia, comoedia, scaena, rhythmus, ode, rhetor.
- Danza y deporte: chorus, palaestra, athleta.
- Amostranza y educación: schola, paedagogus.
Bi ha helenismos que entroron en o latín en o Baixo Imperio:
- Prepocisión cata, orichen d'a preposición romance "cada".
- Sufixo verbal -izein, adoptato en latín tardano como –izare, -idiare, a primera més culta, orichinó verbos como autorizar, realizar, a segunda més popular, dió os verbos freqüentativos rematatos en –eyar, (navateyar) y dimpués en -iar (recatiar).
- L'adchectivo macarios a traviés d'o vocativo macarie dió l'antiga conchugación aragonesa maguer ("encara que").
En latín os primers helenismos, més populars fuoron adaptatos a la oyita y los sonitos estranios que no existiban en latín fuoron cambiatos por o fonema més pareixito:
- a u yera pareixita a la u francesa, pero en latín pasó ta /u/ velar.
- as aspiratas φ, θ y χ esdevinioron P, T y K: asinas tenemos minta, (d'on bien "menta") tumum, (d'on bien o castellán tomillo) porpra.
A sobán en latín arcaico y dimpués en o vulgar a oclusiva xorda K esdevién g, en cuenta de c, a correspondient latina: y d'esta traza tenemos gobernare y gammarus.
Quan s'intensificó a helenización cultural d'as clases cultas romanas, a chent de cultura prebaba de reproducir con més difelidat a prenunciación griega:
- a u se trascribiba y y li dioron una prenunciación como a u francesa.
- as aspiratas φ, θ y χ se representoron ph, th, ch, esto se cheneralizó en o periodo clasico y s'estendilló a lo latín vulgar.
Pero en a boca d'o pueblo a y se prenunció como i, a ph como f, th y ch como t y c y d'esta traza_
- κῦμα > cyma > cima > cima.
- γύψος > gypsum > gipsum > cheso.
- κόφινος > cophinus > cuevano.
- ὀρφανός > orphanus > uerfano.
Os helenismos més recients presos por o latín amuestran os cambios foneticos d'o griego moderno: a h que en griego clasico equivaleba a e, se zarró en i: y d'astí tenemos a evolución de ἀποθήκη que dió "botiga" en cuenta de bodega que ye como se plegó en castellán a traviés d' apotheca, helenismo més antigo derivato d'a mesma radiz.
As oclusivas xordas p t k se sonorizoron dimpués de nasal, kamph dió en latín campa y tamién camba/gamba, parabras vulgars d'as que deriban l'aragonés "gamba" y lo francés jambe.
A introducción d'helenismos continó dimpués d'a caita d'o Imperio Román, en o periodo bizantín. O caso de l'aragonés tio, tia, tión en puet estar un eixemplo. Pa Sant Isidoro thius encara yera griego. En ixos tiempos thius’’, thia sustituyoron a los latins avunculus y atros.
Helenismos d'o segundo estrato[editar]
A cristianización d'o Imperio Román encomenzó en a part oriental y estió més intensa en o que dimpués sería o Imperio Román d'Orient y Imperio Bizantín. En o Imperio Román d'Orient a cristianización introdució uns termins griegos que dimpués permaneixerían en o latín eclesiastico. As parolas griegas d'o latín eclesiastico s'han transmeso en forma de cultismos y semicultismos. Parolas d'este estrato que a traviés d'o latín eclesiastico arriboron en l'aragonés y son presents en textos meyevals aragoneses u en as parlas altoaragonesas actuals son:
- abiso[1]/abismo[2], apóstol, baptismo, Biblia, blasfemar, blasfemia, calonche (helenismo arribato en l'aragonés a traviés de l'occitán), catedra, catedral (historicament muito menos emplegata que seu), catolico, scisma, clerigo, coro, diaple, diacono, diocesi, ermita, himno, ilesia, almosna, mago, mártir, misterio, monesterio, parola, Papa, paradiso, parroquia, pasqua, patriarca, profeta, sabado, salmo, sinoga, y zelo.
Helenismos scientificos y tecnicos[editar]
A sciencia y filosofía meyevals, renaixentistas y modernas creyoron neolochismos dreitament con radices griegas u con helenismos presos por o latín: cefalopodo, traumatología.
Helenismos en aragonés[editar]
Os helenismos en aragonés pueden venir por a vía d'o latín, d'o griego bizantín (arribatos tamién en o catalán un poquet enantes u a lo mesmo tiempo), u de l'arabe, pero tamién a traviés d'o lexico scientifico y filosofico d'a sciencia moderna.
Helenismos en aragonés meyeval[editar]
En aragonés meyeval ye de destacar o helenismo culto u cultismos d'orichen griego en a documentación churidica. Muitos d'estos helenismos provienen d'o latín meyeval u d'o latín tardano, y son helenismos latinizatos. Muitos d'estos helenismos cultos tienen una presencia més antiga en Aragón que en Castiella, por estar a Corona d'Aragón més ubierta a lo internacionalismo cultural d'a Baixa Edat Meya y por tener relacions con o sud de Francia, peninsula Italica y Secilia.
Un helenismo culto primerenco ye Parrohecia, de 1176, pareixito a la forma parroecia que ye como o latín prenió este helenismo, y que por un regular se troba en a documentación como parrochia. Atro caso primerenco ye ápoca, "carta de pago", "recibo" en aragonés meyeval, que entró como helenismo en o latín en tiempos de Chustinián I y que se documenta en catalán en 1342 y en secilián en 1433. En o cartulario de l'Abadía de Nuestra Senyora de Rueda d'Ebro se puede leyer dilatorio y perentorio en 1370, criminal en 1385, litigio en 1390 y prorrogar, prorrogación en 1370, en totz casos muito enantes que as calendatas que cuaterna Coromines en luengas güegants. Curioso ye o uso d'o verbo achunchir en 1370:
Atros helenismos primerencos d'a documentación churidica aragonesa son:
- Anomalo (en os documentos de Sastago en 1366, present en o Diccionario de Autoridades en 1726)
- Hemologar (1591 seguntes Frago pero ya en Oliet en 1332 se documenta emologaran) / omologar (Zaragoza, 1370) /omolugar (Zaragoza, 1370) /amologar (1437). Dica 1734 no se documenta homólogo en castellán.
- Policía (1414, ordinacions de Zaragoza), con o significato de "gobierno" u "administración".
- Quirografo (1230, Rueda d'Ebro), con o significato de "obligación contractual de propia man, que Coromines no troba dica o sieglo XVI.
En a Edat Meya i heba presencia de comerciants catalans y mercenarios catalans y aragoneses en zonas con influencia griega como Secilia y Calabria, y dica en Grecia. Dende meyatos d'o sieglo XIII os catalans fan més comercio con a Mediterrania Oriental, y arriban en as costas d'a peninsula Iberica especias, productos medicinals, esclavos tartres y determinatas clases de vin. Coromines observó pa atras luengas que chunto con o comercio mediterranio en a Edat Meya viachaban parabras arabes como benjuí, fustete y griegas como esmeril y timiana, que se conoixen con variants primero en textos catalans, dimpués en fuents aragonesas y més tarde en castellán. A presencia d'a seu d'a Orden d'o Hespital en Rodas trayó t'Aragón o "panizo negro de Rodas", documentato en 1631 en unos fondos aragoneses d'a Orden.
Helenismos en a obra d'a escuela Herediana[editar]
En a Baixa Edat Meya o Mayestre Mayor de Rodas, seu d'a Orden d'o Espital, yera l'aragonés Chuan Ferrández d'Heredia, con gran conoixencia d'o griego. Chuán Ferrández d'Heredia creyó una escuela de traductors d'obras clasicas en a que l'aragonés escrito yera plen d'helenismos. Ixos helenismos (muitos d'ellos antroponimos y toponimos referitos a la Helada y Imperio Bizantín) por un regular proveniban d'o griego bizantín, y en manifestaban os cambios foneticos:
- Yodización de ει , οι , η y υ en Amasia, Chirovacus, Artasira, Gortini.
- Cambio de αι ta /e/: calogrea, chiéstora.
- Consonantización d'o segundo elemento d'os diftongos: Efcaíta, Elefterio.
- Labiodentalización de β : Teófovo, vita, Verria.
- Sonorización d'oclusiva dimpués de nasal: Condostéphano, Ínghiro.
- Aferesi vocalica y silabica: Caumeno, Saloniqui, Panofrigia.
- Apocope: tapite, parapinaqui.
- Cierre d'o en silaba tonica: Fucá, Vugá
Curiosament beluns d'estos cambios son tamién cambios propios d'a fonetica aragonesa, (como a sonorización dimpués de nasal) u o cambio de ai ta /e/, y por atra parte o diftongo au os escribas aragoneses ya lo escribiban en latín a vegatas como af, (Mont Algaraf, Olocaf, ecetra..).
En os casos que no se veyen as solucions neogriegas son parabras griegas més antigas pasatas a traviés d'o latín: Diomedes, Nicomedia.
En Iberia/Iviría y Eraclea/Iraclia s'ha dito que alternan as solucions neogriega y latina, pero talment ixo reflecte a poca conoixencia de l'aragonés charrato por parte d'a Filochía clasica u tradicional, que desconoix que en aragonés se puet desfer l'hiato zarrando a e en parabras esdrúxulas: Cesario, Nuclio, Aria. Iraclia puet estar l'adaptación a la fonetica aragonesa, de Eraclea esdruixula y con hiato.
A traviés d'o griego arriboron en l'aragonés d'Heredia arabismos d'a parla de Siria como masarapo, mesarapo, presents tamién en griego moderno, albanés, bulgaro, serbocrovata, rumán, italián y dica occitán.
Helenismos en aragonés moderno[editar]
Dende que a luenga escrita en Aragón se castellanizó de tot en zaguerías d'o sieglo XV y principios d'o sieglo XVI l'aragonés quedó como una luenga popular con lexico asociato a las actividatz productivas d'a vida cotidiana, parabras patrimonials en a suya mayor parte. Os helenismos yeran obsoletos, y o lexico culto se preneba d'o castellán u d'o francés qualsiquiera que estase o suyo orichen, (griego, latín, ecetra...).
En a normalización de l'aragonés, que pasa por fer servir l'aragonés en contextos cultos ye menester fer servir o lexico d'ixos contextos, que a sobén provién d'o griego. A fonetica d'os helenismos en as luengas romances no ye guaire diferent, y no ye problematico introducir cefalopodo u reintroducir anomalo. Ye posible veyer escritos os nombres d'as sciencias derivatos d'o griego LOGIA con aragonesizacions incorrectas con xeada, ignorando as fuents meyevals on s'escribiba con g (astrología, astrologiano), pa representar a ch.
Helenismos en castellán[editar]
Os helenismos en castellán se troban en as mesmas cercustancias que en aragonés con una diferencia temporal por no tener a Corona de Castiella una relación tan dreita con a Mediterrania Oriental y por no haber tenito helenistas d'a mida de Chuan Ferrández d'Heredia.
En a Baixa Edat Meya y en a moderna o comercio y navegación trayoron en castellán xamet, xamed, galea, calma, chusma, (en chenovés ciüsma), chisme (de schisma, "scisma", "deseparación"), tapiz, siempre por vía indirecta a traviés de romances italians u de l'arabe.
A diferencia de l'aragonés a dentrata d'helenismos cultos dende o Renaiximiento ha estato un proceso contino y regular.
Helenismos en castellán d'Aragón[editar]
En castellán d'Aragón tamién i habió una presencia de bells helenismos primerenca en relación a las calendatas que da Coromines, ye o caso de asamblea, que ye documentato en 1527 y 1574 en os fondos d'a Orden d'o Espital y que seguntes Coromines ye present en a peninsula dende o sieglo XVII.
O helenismo aragonés "hemologar", con disimilación de o ta e encara se documentaba en Íxar en o sieglo XX.
Helenismos en rumán[editar]
En rumán se da a curiosa circustancia que bi ha helenismos antigos plegatos a traviés d'o latín, helenismos plegatos a traviés d'o eslavo eclesiastico y helenismos plegatos en o periodo otomán quan os funcionarios griegos fanariotas administraban (u explotaban) Moldavia y Vlaquia.
O zaguer grupo representa parabras que no se troban en guaires luengas a parte d'o griego y en son por eixemplo: anapoda, ("a lo revés"), conopida ("coliflor"), fila ("fuella de papel"), filotimie ("amor propio"), molima ("contachio", "epidemia"), nostim ("chentil", "agradable"), a plictisi ("aburrir").
Vinclos externos[editar]
Referencias[editar]
- ↑ Ana Isabel Lapeña Paúl Documentos en romance del monasterio de San Juan de la Peña (segunda serie, 1325-1399) ISSN 0214-7602, Nº 11, 1999 , págs. 295-342 [1]
- ↑ Libro d'as Marabillas d'o Mundo
Bibliografía[editar]
- Rafael Lapesa: Historia de la Lengua Española. Editorial Gredos (1981).
- Chuan Zonaras: Libro de los Emperadores (Versión aragonesa del compendio de historia universal patrocinada por Juan Fernández de Heredia). Larumbre Clásicos aragoneses.
- Juan A. Frago Gracia: El helenismo culto en la documentación jurídica aragonesa: un nuevo camino para la historia del léxico español. A.F.A XXVI-XXVII. 1958.