Aragonés de Vallibasa

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Aragonés de Vallibasa
Variedat de l'aragonés
Localización cheografica
Territorios Vallibasa
Lugar(s) principal(s) Allué, Espín, Orús, Fandiello, Sant Chulián de Basa, Sobás, Yebra de Basa, Osán, Sant Román de Basa, Isún de Basa, Sardas.

L'aragonés de Vallibasa ye a parla local aragonesa d'a Val de Basa. Comparte bellas caracteristicas con l'Aragonés occidental (más que más con a variedat d'o Campo de Chaca) y tamién con as variedatz centrals d'a Val de Tena y de Sobrepuerto, encara que as particularidatz más especificas de l'Aragonés central d'istos zaguers, como os articlos ro, ra, ros, ras, y a conservación de xordas intervocalicas (-p-, -t-, -k-) han reculau asabelo en as zagueras decadas, y ya no se gosan sentir. Istos rasgos amaneixen, sindembargo, de trazas regulars en as Pastoradas dica a decada de 1960.

Contenius

[editar] Fonetica

Diftongación de /e/ y /o/ breus tonicas:

  • ye, yera, berienda, concieto, fierro, tiengo, fuesa, mueso, uello, ruello

A diftongación en -ia-, -ua-, nomás se troba en Toponimia: Pardinialla, Garrituartas.

Perduga de /e/ final dezaga de /nt/, /nd/:

  • calient, chent, fuent, mont, glan

Conservación de /f/:

Evolución de /ge/, /gi/, /i/ ent'a palatal xorda:

  • chelo, chent, chinebro, chunto

Eixemplos de mantenimiento de grupos consonanticos /pl/, /cl/:

  • plano, pleno, plever, clave.

Perduga de /d/ inicial:

  • escudiar, aspacio, uzena, ejar.

Pero se mantiene quan ye interior:

Mantenimiento de /p/, /t/, /k/:

  • petiquera (tamién betiquera), capazo (tamién cabazo), repatán (tamién rebadán).
  • escudillata, mallata, batajo.
  • melico, xordica (tamién xordiga), cuculo, cajico.

Palatalización de /ll/

  • esquilla, gallo pero tamién esquila, gargamela.

Palatalización de /nn/

  • anyo, canyabla.

Palatalización de /ct/ (talment por castellanización)

  • noche, trucha, fecho.

Simplificación de /ct/ en cultismos y semicultismos

  • dotor, retor.

O grupo /sc/ puede dar /z/ u /x/, a primera, talment por castellanización:

  • conozer, paizer, crezer, pero ruxar.

O grupo /ps/ da /x/ (prepalatal fricativa xorda) encara que hue ye más común a solución castellanizada.

  • ixa, caxon (pero tamién cajón).

Perduga d'o son /r/ en os plurals:

  • corde(r)s, dine(r)s, quie(r)s, sinyo(r)s.

A consonant final /t/ ye muda:

  • verdá, amistá.

A /ll/ final no palataliza:

  • val.

[editar] Morfolochía

Se fan servir os articlos o, a, os, as, pero se gosaba emplegar ro, ra, ros, ras quan l'articlo ye dezaga d'una vocal. Hue quasi no se fa servir, y dezaga de preposición se fan as contraccions t'o, t'a, d'o, d'a, estando as solucions ta ro, ta ra, de ro, de ra as más comuns en as pastoradas dica os anyos 1960.

Os pronombre presonals subchecto son: yo, tú (usté), él / ella, nusotros/as, vusotros/as (ustés), ellos/as. O pronombre dativo de tercera presona ye le, les, emplegando-se as combinacions le'n, les'ne quan amaneixen chuntos os pronombres dativo y acusativo de tercer presona. Tamién se fan servir combinacions como te'n u me'n que son equivalents a las combinacions te lo u me lo.

Os demostrativos de primer termin son iste, ista, isto, istos, istas amaneixendo bellas vegadas a forma d'adchectivo esti quan le sigue una palabra que prencipia por vocal esti anyo, esti otro. En segundo y tercer termin trobamos ixe, ixa, ixo, ixos, ixas y aquel, aquella, aquello, aquellos, aquellas.

[editar] Lexico

O lexico d'esta parla ye más que más de tipo occidental (p. eix. fablar, melón, frajín, a ormino), pero tamién trobamos termins centro-oriental como demoret.

[editar] Vinclos externos

[editar] Bibliografía

A. C. Blasco, M. Sánchez y A. Gurría. Tradición oral y habla de Ballibasa. Colección Yalliq. Comarca Alto Galligo. 2005.


Dialectos de l'aragonés
Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central


 
Variedatz centrals de l'aragonés
Aragonés centro-occidental Aragonés tensino | Aragonés d'a Tierra de Biescas | Aragonés d'a val d'Acumuer | Aragonés sarrablés | Aragonés de Vallibasa | Aragonés de Sobrepuerto
Aragonés centro-oriental Aragonés d'a Ribera de Fiscal | Aragonés bergotés | Aragonés d'a valle de Vio | Aragonés d'a valle de Puértolas | Aragonés d'a valle de Tella | Belsetán | Aragonés de Sierra Ferrera
Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas