Aragonés chaqués
De Biquipedia
(Reendrezato dende Chaqués)
| Chaqués | |
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Territorios | Chacetania |
| Lugar(s) principal(s) | Aratorés, Castiello de Chaca, Caniars, Novés, Guasiello, Asieso, Banaguás, Abay, Atarés, Ipás, Badaguás, Baraguás, Guasa, Gracionépel, Barós, Orante, Ulle, Navasa, Navasiella, Castiello de Lerés, Espuendolas, Larrés, Borrés, Martillué, Pardiniella, Charlata, Cartirana, Sasal, Samianigo, Frauca, Billanuga, Garcipollera y a Val d'Acumuer |
| Sociolochía | |
| Vitalidat | Muit baixa |
O chaqués ye a variedat de l'aragonés d'a redolada de Chaca, a zona d'o Viello Aragón más plana, fuera d'as vals d'o Pirineu Axial: Aratorés, Castiello de Chaca, Caniars, Novés, Guasiello, Asieso, Banaguás, Abay, Atarés, Ipás, Badaguás, Baraguás, Guasa, Gracionépel, Barós, Orante, Ulle, Navasa, Navasiella, Castiello de Lerés, Espuendolas, Larrés, Borrés, Martillué, Pardiniella, Charlata, Cartirana, Sasal, Samianigo y Frauca. Talment podamos incluyir-ie Villanuga, Garcipollera.
Manuel Alvar lo estudeó en os anyos 40. Huei tiene una vitalidat muito baixa y nomás lo conoixen que os viellos.
Contenius |
[editar] Fonetica
- Bi ha casos de diftongación en ua, tot y que predonima de raso a diftongación ue:
- güambre, cualla
- Bi ha casos de perduga de -o final:
- caloi, cochín, espícol
- Plever se mantiene Plover, sin disimilación en l'aria oriental coincidindo con o pandicuto.
- A F- inicial ya se perdeba en os anyos 40-50 en caso que l'aragonés cheneral no la pierde:
- oz, orca castellanismos foneticos, en cuenta de falz, forca.
- Bi ha muitos eixemplos de conservación d'as oclusivas xordas intervocalicas latinas, encara que predomina a sonorización:
- paco, escopallo
- gayata, espata, cleta, recutir
- melico, espícol, caxico, artica
- A x a vegatas se castellaniza ta ch u j:
- bucho, chordiga, convivindo con buxo y xordica, casos que provién d'a X latina.
- fajinadero, faja, jadón, casos que provién d'a SK latina.
- En l'aria oriental a sobén trobamos o cambeyo de ch enta ts
- tsugar en cuenta de chugar
- Exiten bells casos de sonorización dezaga liquida:
- chungo, palanga
- xordica
- O grupo -tr- gosa evolucionar ta -ir-, (quairón, flaire, pelaire), cosa muito común en aragonés cheneral, pero bi n'ha bel caso de conservación:
- cuatrón
[editar] Morfolochía
- En os plurals en -rs a r puet pronunciar-se en l'aria occidental y central, pero no se pronuncia en l'aria oriental, coincidindo con l'aragonés cheneral.
- Encara se documenta bel emplego d'a particla pronominoadverbial i, pero con escaso emplego:
- ixe campo lo-i muga
- en i ai, tamién i ai
- O diminutivo ye -et se pronuncia -é. O diminutivo -on ye más vivo en l'aria oriental.
- En morfolochía verbal, l'aria oriental tamién ye más conservadora porque alza a desinencia -nos en os esdrúixols de 1º presona plural, y a desinencia -z de segunda presona plural, que s'han perdito en as arias central y occidental.
[editar] Lexico
- I trobamos lexico oriental:
- demoré, xugamanos, enfilar.
- Uella se diz en l'aria oriental pero no pas en as arias central y occidental.
- Palabras propias:
- cadín, bresullo, islau, entexir, tembo, copio
- Muitas palabras se troban fosilizatas con un sentito muito más reducito que en aragonés orichinal y cheneral, como s'ha desvenito en o lexico aragonés d'o castellán d'Aragón:
- Espullar no s'emplega con ropa, sino con o sentito d'esbarafollar a pinocha de panizo.
- Aconortar ye nomás que avegar, no tiene o sentito de consolación como en Alquezra.
- Busar, que bien de gosar significa nomás que deber de
- Esbrusar significa nomás que desmenuzar, en Bielsa tiene un significato más amplo.
[editar] Variedatz
- A l'ueste d'o río Aragón ye más pareixito a l'aisino, aragüesino, cheso y ansotano. Ye a parla d'Aratorés, Castiello de Chaca, Caniars, Nobés, Guasiello, Asieso, Banaguás, Abay, Atarés.
- En a zona más oriental tien cosas comuns con o tensino, sarrablés y semontanés. Ye a parla de Castiello de Lerés, Espuéndolas, Larrés, Borrés, Martillué, Pardiniella, Charlata, Cartirana, Sasal, Samianigo y Frauca. Ye millor conservato.
- En a zona central veyemos as dos influencias. Ye a parla de Ipás, Badaguás, Baraguás, Guasa, Grazionépel, Barós, Orante, Ulle, Nabasa, Nabasiella.
[editar] Bibliografía
- Manuel Alvar El habla del Campo de Jaca Universidad de Salamanca, 1997 [1]
[editar] Vinclos externos
| Variedatz occidentals de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aisino | Ansotano | Aragüesino | Chaqués | Cheso | ||
| Dialectos de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central | ||