Sierra Ferrera
- Iste articlo tracta sobre a sierra Ferrera. Ta altros usos d'o toponimo «Ferrera» se veiga Ferrera (desambigación).
| Sierra Ferrera | |
|---|---|
 (Toledo d'a Nata) |
|
| Cheografía | |
| Cordelera | {{{cordelera}}} |
| Sector | {{{sector}}} |
| {{{tpran}}} | {{{ran}}} |
| Maxima altaria | 2.291 m, Penya Montanyesa |
| Tucas importants | |
| Largaria | ±17 km |
| Amplaria | |
| Superficie | |
| Subsistemas | {{{subsistemas}}} |
| Administración | |
| Estato |  Espanya |
| País |  Aragón |
| Comarca | Sobrarbe y Ribagorza |
| Cheolochía | |
| Edat | |
| Materials | Calsinera mesozoica sobre margas cenozoicas. |
| Tipo | {{{tipo}}} |
A sierra Ferrera ye una sierra d'Aragón que s'extendilla en dirección este→nort-ueste dende a val d'o río Esera dica la val d'o río Cinca, d'entre as comarcas d'a Ribagorza y o Sobrarbe, en a provincia de Uesca.
Contenius |
[editar] Cheografía
A loma d'a sierra describe una forma d'«S» suaveta d'entre os suyos cabos, y delimita por un costau a «valle d'a Espunya» u val de o río Irués en a man norte, por os 2/3 más occidentals en a suya lonchitut, y a depresión natural d'a Fueva en sud. En o tercio más ta levant, a sierra Ferrera tiene menor altitut, y delimita en a man norte a valleta de l'aigüeta de Víu, y o collau de A Foradada en sud. A val de l'aigueta de Víu («aigüeta» ye barranco) s'achunta con a de a Espunya por o dito collau d'a Cullivert.
Por alto d'a Fueva ye a masa más envistable, pus i destaca con a suya altaria contra las alturas muito menors que i ha dende ixa part enta sud, y se torna alavetz a primer formación d'alta montanya en o Pireneu por ixa parte. En latitut, s'alinia más u menos con o macizo de o Turbón a l'altro costau d'o río Esera, en formando as primeras grans formacions d'o Pireneu, que a sobén se dicen sierras interiors pirenencas.
Anque a man norte d'a sierra no tiene garra población, en a baixant sud, muit solana, i ha un buen numero de nuclios de población menudetz, que reciben o nombre colectivo de «Baixo Penyas»[1] y que engloba dende a capital municipal que ye a Espunya, con más de 200 habitants, dica despoblaus como a Mula.[1] En o Baixo Penyas se troba tamién o Reyal Monesterio de Sant Veturián, «Bien d'Intrés Cultural» de gran historia y un d'os millor conoixius monumentos de o Sobrarbe.
[editar] Cheolochía
A sierra Ferrera ye una parte efectiva d'o macizo d'a Cotiella, formada por a frontera rompida d'una klipe de o gran napa tectonica de Cotiella que se va desplazar y se va romper dende o gruixo d'o macizo, en o proceso dito d'orochenia alpina.
A val que describe o río Irués, conoixida como «valle d'a Espunya», sufrió procesos de glaciarismo en o Pleistoceno que condicionón a forma actual que tiene, y sobre tot, a prefundidat que condiciona una situación d'ubago quasi remanent que la fa inhabitable y inculturable en un buen troz d'a suya lonchitut.
A klipe d'a sierra Ferrera ye feta de roca calsinera, materials sedimentarios marinos d'o Churasico y, principalment, o Cretacio,[2] que se van desplazar por alto de materials areniscos y sobre tot de margas d'epocas posteriors, tot producindo un proceso d'inversión d'estratos en o que as rocas más antigas se troban en a part superior.[2] Ista disposición se fa patent en a naturaleza d'o suelo que se puede trobar en as baixants habitadas d'a sierra, en as que i ha paretz quasi verticals («cillos») de materials duros (penya calsinera) en a part superior, mientres que en as capas inferiors, a partir de a meya altaria en a suya prominencia, o desnivel s'envicia más y i gosan dica amaneixer fiteros de material de terrero, tan caracteristicos d'a erosión sobre formacions de margas.
Os cillos d'a sierra Ferrera, tan imponents por a suya prominencia alto d'a Fueva, se puede envistar-los dende buena cosa de o sud d'a comarca de Sobrarbe. Os más destacables son en l'extrimo occidental d'a sierra, en a Penya Montanyesa, a on que arriban dica a tener qualques cientos de metros de vertical sobre o río Cinca.
Por adintro de l'estrato calsinoso i ha un buen rabanyo de galerías y truchos de karst, muit erosionaus por as escorrenteras d'augua por adintro d'a penya.[2] Producto d'ixa erosión, existen en os calcils meridionals d'a sierra bellas esplugas u cuevas que s'ha habitau dende a prehistoria.[3]
O nombre d'a sierra Ferrera dimana de as grans quantidatz de mineral de fierro que se troba en a penya, que dende antigos s'ha expleitau.[4]
[editar] Se veiga tamién
[editar] Referencias
- ↑ 1,0 1,1 (es) BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, El Aragonés de Baixo Peñas; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2005. ISBN 84-8094-054-9
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (es) CUCHÍ OTERINO, José Antonio; De la naturaleza (cap. I en Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a Colección Territorio)). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9. O capítol puede leyer-se en linia aquí.
- ↑ (es) PALLARUELO CAMPO, Severino et al. Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a «Colección Territorio»). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9
- ↑ (es) PALLARUELO CAMPO, Severino, José, un hombre de los Pirineos. Ed. PRAMES. Zaragoza, 1996. ISBN 84-8321-077-0
[editar] Vinclos externos
Se veigan as imáchens de Commons sobre Sierra Ferrera.
