Carlemaño
De Biquipedia
|
|
||
| Informazión | ||
|---|---|---|
| Emperador en | Sacro Imperio Román Chermanico | |
| dende | 25 d'abiento de 800 | |
| dica | 28 de chinero de 814 | |
| Prezedito por | ||
| Suzedito por | Ludovico Pío | |
| Naximiento | 2 d'abril de 742 | |
| Muerte | 28 de chinero de 814 | |
Carlemaño u Carlos I O Gran estió rei d'o Reino franco y, dende o 25 d'abiento de 800, o primer emperador d'o Sacro Imperio Román Chermanico. Naxió en bel lugar d'a Renania, ye fázil que en Aquisgrán, o 2 d'abril de 742, y morió o 28 de chinero de 814 en Aquisgrán (güé en Alemaña).
Carlomaño yera fillo d'o rei franco Pepín lo Petit y de Bertha de Laon, encara que fillo ilechitimo dica o matrimonio d'os suyos pais dimpués d'a suya naxenzia.
Contenius |
[editar] Campañas cuentra os saxons
Carlos emprendió una primera campaña cuentra Saxonia e destruyó lur prenzipal santuario, o Irmensul en 772. En 775 sozmetió a os angarians, os ostfalians e os westfalians. En 776 organizó una marca en territorio Saxón. En Padeborn combocó una asambleya e prozedió a lo batismo coleutibo d'os saxons, dibidindo dimpués o país saxón en zonas de misión comfiatas a monches francos. En Padeborn rezibió a un d’os balís alzatos cuentra o Emir de Cordoba.
Mientres Carlomagno yera en o norte d'España os saxons se rebeloron cuentra os francos e os misioners cristians e Widuking estió o caudiello d'esta rebuelta. Una serie de campañas añals entre 779 e 785 con batismos forzatos e fendo grants mortaleras rematoron con a resistenzia saxona e lo mesmo Widuking se rindió, se sozmetió e rezibió o batismo estando Carlomagno o suyo padrín. Establioron una almenistrazión franca e una organizazión eclesiastica regular en tota Saxonia, que dende alabez conoxió un rechimen de terror e deportazions en masa. Dimpués d'a sumisión de Saxonia fue sozmesa Frisia a lo norte y este d'o Zuiderzee en 785 e os eslabos obroditas esdebinioron basallos d’os francos.
En 789 Carlomaño nimbió una espedizión de castigo cuentra os eslabos Welatabos que eban atacato a os obroditas. En 790 nimbió una espedizión cuentra Frisia. Entre 794 e 797 os saxons se tornoron a rebelar e Carlemaño lis nimbió cuatre espedizions. Nordalbinchia e Wihmode fuoron conquiestos e posó a os francos en contauto con os daneses.
[editar] Campañas cuentra os musulmans de l'Al Andalus
Carlemaño rezibió en Padeborn a lo güali de Saraqusta, debantato contra o emir de Cordoba, e dezibió aduyar-lo. En primabera de 778 nimbió una doble espedizión a la peninsula iberica: un exerzito trescruzó os Perineus orientals y él mesmo con atro exerzito pasó por Gascuña, Nabarra, Pamplona e Uesca e s'achuntó con l'atro cuerpo chunto a Zaragoza, que, en cuentra d'o prebisto no li ubrió as puertas. No podendo prener a ziudat, se'n tornó por o mesmo camín, y en Pamplona escachó as murallas d'a ziudat. Sin d'embargo en agosto de 778 os bascons acotoloron a suya retaguardia, incluito Roldán (o prefecto de Bretaña), en la que será conoxita como batalla de Ronzesbals. Seguntes parix alabez os ispano-cristians encomenzoron a ocupar franchas perinencas d'a Aquitania carolinchia.
En l'año 793 os arabes e berbers de l'Al-Andalus atacoron e tornoron a ocupar territorios oczitans que ya eban ocupato en atras ofensibas e que eban tenito que dixar a los francos. Cuan plegoron enta Narbona o marqués Guillén los aturó en a marguin de l'Orbieu, entre Narbona e Carcasona, forachitando-los de nuebo t'a peninsula iberica. En l'año 795 os exerzitos francos penetroron de nuebo en a peninsula ocupando Chirona, Cardona e Vic, mientres os musulmans disidents clamaban á los francos en l'año 799 pa que los aduyasen en l'Alto Aragón e Balears. Dimpués de 2 añatas de setio Barzelona capetuló e lo rei Loís, fillo de Carlemaño, entró en la ziudat (801). D'esta traza se formó, encara unita a Septimania, lo que dimpués será a Marca Ispanica.
A partir de l'año 806 los musulmans saqueyoron Corzega, Probenza e Italia, e l'exerzito terrestre franco prenió Pamplona en l'año 806, plegó enta l'Ebro en l'año 809, no podió prener Uesca, pero prenió Tortosa en l'año 812.
[editar] Carlemaño en fuents aragonesas
En o Liber Regum lo menzionan como Charle Mayne.
Lo menzionan tamién como Charlemaine en o "Libro d'as Marabiellas d'o Mundo", en un parrafo on a onomastica emplegata ye franzesa.
En o Libro de los Emperadores s'escribe Rey Carles, egual que en atros libros aragoneses meyebals. En a Cronica de los Conquiridores s'escribe Karles Magno u Karles. :