Rupicapra rupicapra
| Rupicapra rupicapra | |
|---|---|
| Sarrio en os Alpes suizos | |
| Denominacions populars | |
sarrio, chizardo / chizart, ixarzo, ixardo, sisardo | |
| Clasificación cientifica | |
| Eukaryota | |
| Animalia | |
Filo: |
Chordata |
| Mammalia | |
| Artiodactyla | |
| Bovidae | |
| Caprinae | |
| Rupicapra | |
| R. rupicapra | |
| Descripción | |
| Distribución cheografica | |
| Distribución d'os sarrios en Europa | |
O sarrio[1][2][nota 1], chizardo[1][nota 2] u ixarzo[1][nota 3] (nombre cientifico Rupicapra rupicapra) ye un bovido d'a subfamilia Caprinae (la d'as crabas y as uellas), que se troba en os monts Pirineus -por eixemplo en Ordesa y Tres Serols- y a bels sarratos mas d'Europa, como los d'a Cordelera Cantabrica, os Alpes, os Carpatos u o Caucas. Bels autors clasifican os eixemplars pirinencos y cantabricos como una especie aparti, Rupicapra pyrenaica, encara que isto no ye adoptato por tota la comunidat cientifica internacional.
L'equipo d'Andorra de rugby ye conoixito como Isards por ser l'animal que porta a federación de rugby d'Andorra en o suyo escudo.[3]
Nombre
[editar | modificar o codigo]O sarrio ye o nombre mas cheneral con que se conoix en aragonés a iste animal, referindo-se sobretot a la variedat pirinenca. Tamién reciben o nombre de chizard(o), sisardo u ixarzo (ixarso en benasqués). Anque l'orichen d'o nombre no ye pas claro, pareix que provién d'una radiz prerromana pirinenca -izarr, probablement bascona. En catalán ye isard. En occitán ye sarri u isard en os Pireneus (y tamién camoç/chamoç en os Alpes). O francés isard u izard ye preso de l'occitán pirenenco.
Descripción
[editar | modificar o codigo]A largaria d'o cuerpo en os eixemplars adultos ye d'entre 110 y 130 cm, mas uns 3 cm de coda. L'altaria puede plegar dica 80 cm, y o peso varía entre 20 e 30 kilos. O sarrio aragonés ye un poquet mas chico que o parient alpín. Es masclos son mas grans que no as fembras, de colors mas escuras y marcatas, y con uns cuernos mas largos que nunca no pierden. Son mesmo capables de puyar por penyas y chelo sin guaires problemas.
A color d'o pelache muda seguntes a estación. De verano ye royisco, con o morro, cuallo, pancha e glutios de color blanguinyosa, y una faixa de pelache negro dende a boca dica os uellos y por dezaga la coda. D'hibierno, por contra, o pelo ye muito mas preto y fusco. O lomo, as garras y o cuallo por dezaga se tornan de color parda escura u griseta. O negro d'a cara y a coda se fa mas gran; una faixa negra bien marcata apareix por debant dende a parti posterior d'as orellas ta lo rancadero d'o cuallo, y tamién en a parti alta d'as garras y en os costatos d'o cuerpo. A cara, o cuallo por debán, os piez, pancha y glutios son blancos.
Os sarrios son animals socials que van en grupez mirando tascas pa paixentar, pus son herbivoros. Os grupez son formatos nomás que por masclos (que tamién puede que campen solencos) u por fembras con as crías suyas, os cuals no s'achuntan soque en os tiempos en que son amareixederas.
Os suyos costumbres son diurnos. Vista, Fato y udito son mas que buanos, o que lis permite d'identificar a escape a os suyos depredadors, sigan onsos, lupos u hombres. Un altro periglo ta os sarrios son os lurtes, que pueden matar-ne rabanyos enters en as mayencatas.
L'asperanza de vida d'os sarrios ye d'uns 20 anyos.
Reproducción
[editar | modificar o codigo]Os sarrios d'a peninsula Iberica son amareixeders entre octubre y noviembre, mientres que os d'Europa central en son en entre noviembre y as primeras semanas d'aviento. En ixe tiempo, es grupos de masclos siguen os de fembras y se i achuntan, viyendo-se alavez poderosas luitas entre masclos, que s'acapizan a un contra l'altro ta tener o dreito de reproducir-se.
A chestación dura bellas 20 semanas, que remata en naixer una sola cría. O sarriet plega ta la madureza sexual entre los 2 e 4 anyos, fendo-lo antes as fembras que no los masclos.
S'ha citato casos d'hibridos entre sarrios y crabas, siempre machorras, encara que nunca no s'ha puesto prebar-ne a existencia de trazas fefacients.
Notas
[editar | modificar o codigo]Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 3 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- ↑ (an) Silbia Garcés Lardiés, Francho Rodés Orquín:Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar, Gubierno d'Aragón, 2006, ISBN 84-689-7358-0, p.46
- ↑ (ca) Portalada d' pachina web oficial d'a Federación Andorrana de Rugby.