Ir al contenido

Gryllidae

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
Iste articlo tracta sobre as grillas u grillos que son insectos. Ta las chemas verdes que brostan en as trunfas y belatras hortalicias, se veiga grillón.
Gryllidae
Acheta domesticus
Denominacions populars
grillas / grichas, grechas, grillos / grichos, grius, grilletas / grichetas, grillons / grichons
Clasificación cientifica
Eukaryota
Animalia
Arthropoda
Insecta
Orthoptera
Ensifera
Grylloidea
Gryllidae
Descripción
Gryllidae
BOLÍVAR, 1878

Os grilidos[1] (cientificament Gryllidae -en latín-) son una familia d'insectos ortopteros en a suborden d'os ensifers y a superfamilia d'os griloideus que comprende bellas 900 especies descritas d'insectos, de regular herbivoros y nocturnos.[2]

Son especialment conoixius por a suya canción nupcial, una estridulación aguda caracteristica con a cual os masclos s'atrayen as fembras ta cubrir-las, que executan tipicament en as horas nocturnas.

O chenero tipo d'a familia ye Gryllus, que comprende especies tan comuns como Gryllus campestris, a grilla u grilleta.

En l'Alto Aragón, as parolas mas comuns ta nombrar a istos insectos son «grilla»[3][4] (d'o latín <GRYLLA, femenín de GRYLLUS) y «grillo»[3][nota 1] (lat. <GRYLLU). A forma femenina ye predominadera en aragonés, mientres que a masculina, por estar común con o castellano, se ye tornando mas cheneral solo en os zaguers anyos.

En Nerín (val de Vio, Sobrarbe), Artur Quintana i documenta a variant «grella».[3][5]. A forma «gricha»[3][nota 2] s'ha documentau nomás en as zonas a on que s'ha dau historicament una mayor tendencia a la hiper-palatalización d'o grupo -ll-, como Pandicosa (val de Tena, Alto Galligo)[4] y a val de Broto (Sobrarbe).[4]

Rafel Vidaller documenta con frecuencia a forma diminutiva «grilleta»[3][nota 3], que s'emplega dende Ayerbe (Plana de Uesca) dica Chistén (val de Chistau, Sobrarbe).[4]

  1. Con as variants gricho y griu
  2. Con a variant grecha
  3. Con a variant gricheta

Referencias

[editar | modificar o codigo]
  1. (es) Amenazas sobre los Ortópteros. Ministerio de Medio Ambiente, Rural y Marino. Consultada o 22 de septiembre de 2012.
  2. (en) Cricket info por a Universidat d'Arizona; consultada o 22 de septiembre de 2012.
  3. 1 2 3 4 5 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  4. 1 2 3 4 (an) VIDALLER TRICAS, Rafel (2004). Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals; Ed. Val d'Onsera. Zaragoza. ISBN 978-84-8986-235-7
  5. (es) QUINTANA i FONT, Artur (2007). El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio); Gara d'Edizions. Zaragoza. ISBN 978-84-8094-060-3

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]