Cáller

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Cáller
Cagliari
Localidat d'Italia
Bandera de Cáller
Anvista de Cáller
Ambiesta de Cáller.
Entidat
 • Estato
 • Rechión
 • Provincia
Municipio
Flag of Italy.svg Italia
Flag of the Italian region Sardinia.svg Cerdenya
Cáller
Fraccions Pirri, Poetto, Giorgino
Población
 • Total
 • Densidat
(2005)
160.770
1881,42
Codigo postal
Prefixo
Codigo ISTAT
Codigo catastral
09100
070
092009
B354
Patrón
Fiestas mayors
Sant Saturnín
30 d'octubre
Chentilicio casteddaius, cagliaritani
Cáller en Italia
Cáller
Cáller
Situación de Cáller en Italia
Pachina web oficial

Cáller u Castiello de Cáller (en sardo: Castèddu, "castiello"; en italiano: Cagliari) ye la capital de l'isla de Cerdenya, rechión autonoma d'Italia, asinas como d'a provincia homonima. A ciudat tien bells 160.000 habitadors (més de 300.000 en l'aglomeración urbana).

Ye situata en a zona meridional, a la desembocadura d'o río Mannu. A lo sud se troba lo golfo de Cáller u golfo d'os Ánchels, a l'este los clamatos monts d'os Siete Chirmans, a l'ueste los monts d'o Sulcis y a lo norte la plana d'o Campidano.

Cáller tien con una universidat fundata en 1606 y restaurata en 1764, con biblioteca universitaria d'o sieglo XIV. Ye seu arcebispal con seu gotica restaurata en o sieglo XVII. Conserva lo mausoleu barroco d'o rei Martín lo choven, muerto a Cerdenya en 1409. La presencia d'a imprenta i ye documentata dende 1493.

La ciudat fació parte d'a Corona d'Aragón y as barras d'o sinyal d'Aragón formoron lo escuto d'a ciudat dica 1766. En a ciudat se fabricó moneda calleresa dica 1821. Lo catalán i estió oficial dica lo sieglo XVII. Lo idioma autoctono ye lo sardo en a suya variedat meridional, lo campidanés, y més particularment en a fabla calleresa, lo casteddaiu.

Historia[editar | editar código]

Lo nombre de Cáller (antigament Karalis) ye d'orichen y significato inciertos, talment relacionato con a radiz mediterrania *carra "penya". Se suposa fundata per los fenicios u cartachineses ta las envueltas d'o sieglo VII aC.

En a guerra entre César y Pompeu estioron los primers a decantar-sen per César, qui aturó la suya flota en a ciudat en tornar d'Africa. Bells anyos dimpués a isla cayó en mans de Menas, lugartenient de Sexto Pompeu; Caralis estió la sola ciudat que se i resistió, pero fue ocupata dimpués d'un sitio no guaire largo.

En o tiempo de l'Imperio, continó como capital d'a isla. La ciudat nunca no estió colonia pero los suyos habitadors espleitoron d'os dreitos de ciudadanía.

Meyato lo sieglo V, rebló debant d'os vandalos. Los bispes africans que no acceptaban l'arrianismo se i refuchioron. D'o tiempo d'os romans, se'n conserva prencipalment un amfiteatro y un gallipuent.

En 633 pasó a dominio d'os bizantins. Dende 720 dica 880, la rechión fue atacata a ormino per los sarracins.

Lo reino u chuzgato de Cáller, que tenió la suya capital en S. Igia, se tornó dende 1258 colonia d'a Republica de Pisa.

En 1297, lo Papa daba Cerdenya a la Corona d'Aragón. La penetración en Cáller emprencipió en 1323, ocupando-ne lo castiello tres anyos dimpués. En o periodo de dominación aragonesa, Cáller estió la capital administrativa d'o virreino de Cerdenya, lo virrei d'o qual representaba en a isla a lo rei d'Aragón. Estió lo periodo en que se construyó lo Santuario d'a Nuestra Sinyora de Bonaria. En 1409, Martín lo chóven, rei de Sicilia y hereu d'Aragón, redotaba los sardos "giudicali" a Sanluri y conqueriba definitivament tota a isla. Luego moriría a Cáller de malaria, sin descendencia lechitima, y la Corona d'Aragón pasó ta mans d'a dinastía castellana d'os Trastamara - concretament ta Ferrando I d'Antequera y los suyos descendients - con o Compromís de Caspe en 1412. Asinas, con l'asimilación d'a Corona aragonesa a la monarquía hispanica, Cáller pasó a estar parte de l'Imperio espanyol lo tiempo de tres sieglos.

Ta 1708, dimpués d'un periodo que se considera de decayedura, es callereses no oposoron resistencia a la conquiesta anglo-holandesa, que remataba lo dominio espanyol sobre la ciudat. Dimpués d'o breu parentesi austriaco, entre 1712 y 1718 y la efimera ocupación d'o cardenal Alberoni, que miraba de reconquerir Cerdenya t'os espanyols, Cáller y tota Cerdenya pasoron ta dominio d'os Savoya en 1720. Las pocas concesions d'os piemonteses ta los sardos rematarían en levantamientos, lo recuerdo d'os quals se celebra en Cáller en o Die de sa Sardigna.

Dende la decada de 1870, unificata ya Italia, la ciudat experimentaría un gran creiximiento.

Ya en o sieglo XX, Cáller se vido sozmesa a diversos bombardeyos d'os Aliatos en os tiempos de guerra.

Localidatz achirmanatas[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]


Comunas d'a provincia de Cáller
Armunja | Assèmini | Baddermosa | Ballau | Barrali | Bidda de Putzu | Bidda de Sartu | Bidda Sorris | Bidda Spetziosa | Biddanoa Tulu | Burcei | Cabuderra | Cáller | Castiadas | Ceraxus | Crabonaxa | | Cuartuciu | Cuartu Sant'Aleni | Dèximu Mannu | Dèximu Putzu | Domus de Maria | Donòri Gerxei | Gèsigu | Goni | Guamajori | Guasila | Iscalepranu | Iscroca | Ìsili | Istersili | Mandas | Maracalagonis | Murera | Muristeni | Nuradda | Nuragus | Nuràminis | Nurri | Orroli | Ortacesus | Partiolla | Pauli | Pauli Gerrei | Pramentelu | Pula | Sàdili | Samatzai | Santu Andria Frius | Santu 'Asili | Santu 'Idu | Santu Pedru | Santu Sperau | Sarrocu | Sèlegas | Senorbì | Serdiana | Serri | Sestu | Sètimu | Seulu | Silicua | Silius | Sìnnia | Solèminis | Sriugus Donigalla | Su Masu | Sueddi | Teulada | Uda | Ùssana