Ixata

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Muller de Zambia fendo servir una ixata.

Una ixata, xata, ixada u xada, a menuto mal dita jada per influencia d'o castellán, ye una ferramienta agricola formata per un astil cheneralment feto de fusta, y una fuella d'acero, fierro u tamién aluminio, regularment ampla que no gosa trallar, que s'emplega ta escardar os terrenos, esfendo-ne os torruecos u altras imperfeccions d'a tierra y aprentando-la ta plantar-ie qualcosa.

Ye considerata, en chunto con a pala y la forca una d'as ferramientas mes importants t'a fayena d'o labrador. Os suyos emplegos incluyen:

  • Escardar a superficie d'a tierra que embirona las plantas cautibatas, ta liberar-ne lo suelo d'as yerbas.
  • Fer montons de tierra en a base d'as plantas.
  • Fer sulcos y vallos ta regar os huertos, mientres que se facilita que dentre l'augua en a finca a partir d'una cequia.
  • Zarrar os vallos ta bloqueyar lo paso de l'augua, fendo trestallos, especialment quan només interesa regar bella aria d'a finca.
  • Batir as radices d'as yerbas, y mesmo rancar-las. Per eixemplo, asinas se fa en o cautivo d'as trunfas.

As formas y midas d'as fuellas d'estas ferramientas son diferents seguntes a fayena en que s'haigan de fer servir. Estreitas y luengas ta escardar en puestos angostos (p. eix. a lo canto d'una paret) u grans y quadratas ta remover y airiar a tierra. Y encara més diferencias en a mida quan se considera altros tipos. Per eixemplo, as ditas ixuelas (diminutivo ixoletas), mes chicorronas, emplegatas a sobén ta fer con més precisión a fayena d'eliminar as barzas y malas yerbas (broza) d'entre las matas cautivatas.

Una altra forma, mes chicolona, ye lo dito ixolón, que s'emplega en o treballo artesanal d'a fusta (o fustiato). Qualques d'ixes istrumentos tienen formas mes concavas per os cantos, ta fer mes fácil a fayena d'emvuedar a fusta (p. eix. ta fer vacías y cumos).

Símils y curiosidat[editar | editar código]

En referencia con a variedat d'emplegos d'esta ferramienta, en aragonés se diz popularment que belún ye "mes sofrito que una ixata" quan se deixa mariar masiato per os de demés.

Tamién s'ha dito que quan bel un i suenia, ixo puet tener diversos significatos seguntes como amaneixca la ixata en o suenio. Asinas, diz que:

  • Quan la ixata només se i veye, en o suenio, ye que la presona no ha de pasar mica fambre.
  • Quan la presona en ye emplegando una, ye que la collita de ixa anyada será bien buena.
  • Quan se bi ye esmolando una, ye que se tendrán preocupacions en a casa.

Vinclos externos[editar | editar código]