Ixata

De Biquipedia

Una ixata, á menut mal dita jada per enfluyenzia d'o castellán, ye una ferramienta agricola formata per un astil cheneralment feto de matiera, e una fuella d'azero, fierro u tamién aluminio, regularment ampla que no gosa trallar, que s'emplega si que ta escardar os terrenos, esfendo-ne os zeborros u altras imperfezions d'a tierra e enlistando-la ta plantar-ie cualcosa.

Ye considerata, en chunto con a pala e la forca una d'as ferramientas més importans t'a fayena d'o labrador. os suyos emplegos encluyen:

• Escardar a superfizie d'a tierra que embirona las plantas cautibatas, ta liberar-ne lo suelo d'as yerbas.
• Fer montons de tierra en a base d'as plantas.
• Fer sulcos e ballos ta regar os güertos, á mientres que se fazilita que dentre l'augua en a finca á partir d'una zequia.
• Zarrar os ballos ta bloqueyar lo paso de l'augua, fendo os que en dizen trestallos, espezialment cuan només interesa regar bel' aria d'a finca e no tota entiera.
• Batir as radizes d'as yerbas, e mesmo rancar-las. Per eixemplo, asinas se fa en o cautibar d'as trunfas.

As formas e medas d'as feullas d'estas ferramientas son diferents seguntes a fayena que aigan de fer. Estreitas e luengas ta escardar en puestos d'angostuera (p. ex. á lo canto d'una paret) u grans e cuadratas ta remober e aireyar a tierra. E encara més diferenzias en a meda cuanq ue se consideran altros tipos. Per eixemplo, els que en dizen popularment ixuelas (deminutibo ixoletas), més chicorronas, emplegatas á sobent ta fer con més prezisión a fayena d'eleminar as barzas e malas yerbas (broza) d'entre las matas cautibatas.

Una altra forma, més chicolona, ye lo dito ixolón, que s'emplega en o trballo artesanal d'a matiera (la fusteyata). Cualques d'ixes istrumentos tienen formas més concabas per os cantos, ta fer mé sfazil a fayena d'embuedar a matiera (p. ex. ta fer bazías e cumos).

[editar] Simils e tribialidaz

En referenzia con a bariedat d'emplegos d'esta ferramienta, en aragonés se diz popularment que bel un ye "més sofrito que una ixata" cuan que se deixa mareyar masiato per os demés.

Tamién s'ha dito que cuan bel un i suenia, ixo puet tener dibersos sennificatos seguntes como amaneixca la ixata en o suenio. Asinas, diz que:

• Cuan la ixata només se i beye, en o suenio, ye que la presona no ha de pasar mica de fambre.
• Cuan la presona en está emplegando una, ye que la collita de ixa añada será bien buena.
• Cuan se bi ye esmolando una, ye que se tendrán preocupazions en a casa.