Ir al contenido

Fallas de Sant Chuan

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
Baixata de fallas de Senet. Ye o fuego baixato d'a montanya, cient fallas esperan, pa rendir-sen a la foguera.

As Fallas de Sant Chuan ye una celebración o día de Sant Chuan Baptista (23 de chunio) en a que se portan torchas y se fa una foguera. Son tradicionals en o Pireneu, y os lugars d'o Pireneu aragonés a on encara se celebran son Chistén, Sant Chuan de Plan, Saúnc, Senet.

Sindembargo o termin ye mes conoixito aplicato a las fallas valencianas en marzo.

Etimolochía[editar | modificar o codigo]

Lo termin Falla ye a evolución d'o latín FACULA (antorcha) seguntes a fonetica aragonesa, catalana y mozarabe:

  • CUNICULUS > coniclo > conillo.
  • OVICULA > ovecla > ovella.
  • FACULA > facla > falla.

Fallas de Sant Chuan en Aragón[editar | modificar o codigo]

Chistén[editar | modificar o codigo]

En as fallas de Sant Chuan (huei mes conoixitas como Sant Juan) de Chistén fan una foguera u fallaral en un puesto clamato planeta de la falla. Dan una propina a lo primero que baixa a Sant Chuan con una tieda.

En as falletas de Sant Chuan de Plan d'o 23 de chunio prenden a falleta por alto por Sant Mamés, on bi ha una ermita y unas bordas y pretan a correr os chóvens con tiedas ta baixo t'o lugar, fendo una cursa que remata cuan s'apilan as tiedas y atras cosas de fusta en a plaza u una era y i fan una foguera.

Senet[editar | modificar o codigo]

En as fallas de Senet, en a verbena d'o día 23 de chunio, baixan fallas dende a montanya.

Saúnc[editar | modificar o codigo]

En Saúnc creman antorchas a nueit d'o 23 de chunio. D'antes yeran os chóvens solters d'o lugar qui puyaban por o camín d'a montanya dica l'arena, un poco mes abaixo d'o Fort de calsina, y lo zaguer casato encendeba a foguera que heban preparato tot lo día. En ixa foguera iban cremando-se les falles que baixaban correndo dica a plaza on yeran os materials pa encender a gran foguera d'o lugar. Repetiban asinas de seguro sin saber-lo, lo viello mito de Prometeu robando o fuego a los dioses de l'Olimpo y entregando-lo a los sers humans.

Por tot o camín que bien de Sant Per Martir, por a costera d'a montanya se podeba veyer ixa sorprendent procesión de grans antorchas que os mozos baixaban contra mes a escape millor pa plegar os primers enta la plaza.

Dimpués, una vegata consumitas, replegaban os restos de les falles los clavaban en meyo d'os hortals pa protecher-los d'o polegón.

Huei son os ninos y ninas y personas chóvens, a vegatas bella persona gran, qui tornan a encender y mover les falles cada anyata y lis dan vueltas y vueltas sobre as suyas capezas, lo que requiere muita habilidat y valor, dica que apagan os suyos zaguers calivos.

Ye impresionant veyer ixas grans bolas de fuego en a nueit chirando y chirando sobre as capezas d'os mozos, y d'as mozas que ya participan, soltando a saber-lo de chicoz trozos d'albar encenditos que van plenando o cielo y o suelo, como una alfombra de flamas, con a suya machia. A mes, o sonito d'o fuego chirando en l'aire completa un espectaclo misterioso y inolvidable que mos retrotraye a la nueit d'os tiempos.