Ir al contenido

Crataegus monogyna

De Biquipedia
Crataegus monogyna
Un arto blanco (Crataegus monogyna).
Denominacions populars
arto blanco / arto bllanco,, aranyonero blanco / aranyonero bllanco, arto cachimironero / arto cachironero, arto cachamironero, arto de manzaneta, arto lirolero, arto marín / arto marino, arto motilonero / arto motilloner, agulleronera, agullonera, barcero de manzaneta, botironera, botironero, corronera, espinalbo / espinablo, espinaulo, gorrillonera / golironera, garrillonera, gurrillonera, gurrullonera, gorrillonero / gorrullonero, gordillonero, gurrullonero, gurullonero, lironero / llironero, lironer, lirolero, liroler, llirolero, matapiollero, motilonera / mutilonera, pepidera / pipidera, virolero
Estau de conservación

Seguro (IUCN)
Clasificación cientifica
Eukaryota
Plantae
Rosales
Rosaceae
Crataegus
C. monogyna
Descripción
Crataegus monogyna
Jacq., 1775
Distribución cheografica
Distribución de l'arto blanco.

L'arto blanco[1][2][nota 1] (nombre cientifico Crataegus monogyna (Jacq., 1775)[3]) ye una especie de planta d'a orden d'os Rosales y familia Rosaceae que ye nativa d'Europa, o nord-ueste d'Africa y Asia occidental, pero s'ha introduciu en muitas atras partes d'o mundo.

Os suyos fruitos se dicen "lulos d'arto"[1][2][nota 2] u "manzanetas de pastor"[1][nota 3]. Son comestibles crudos, pero comunment s'elabora en cheleas, mermeladas, xarabes u vin, u pa adhibir gusto a lo brandy.

Son muitos os nombres que recibe ista planta arredol d'a cheografía aragonesa, destacando-ne arto blanco[1][2] en Sarrablo, Lanacha, Graus y Salas Altas, con a suya forma palatalizada arto bllanco[1][2] en Campo y Sesué. Tamién se diz aranyonero blanco[1][2][nota 4] en Aguilar, Benás, Chía, Castilló de Sos, Esdolomada, Fontchanina, Las Pauls y Sarllé y atras denominacions como arto cachimironero[1][2] en Sobremont y Pandicosa, arto cachironero[1][2] en Biescas y arto cachamironero[1][2] en Lanuza, arto de manzaneta[1][2][nota 5] en Cofita y Fonz, arto lirolero[1][2], arto marín[1][2][nota 6] en Salas Altas y arto motilonero[1][2][nota 7]. En relación con ista zaguera forma trobamos botironero[1][2][nota 8] en Aragüés de lo Puerto y motilonera[1][2] y mutilonera[1][2] en Echo.

Respecto a la suya color se rechistran tamién espinalbo[1][2][nota 9] en Fontchanina y Grist y espinaulo[1][2] en Sarllé.

En Ansó se documentan formas como gorrillonera[1][2][nota 10], garrillonera[1][2] y gurrillonera[1][2][nota 11], mientres que en Gavín se rechistra agulleronera[1][2][nota 12]. Existe tamién a forma corronera[1].

Atras denominacions populars son lironero[1][2][nota 13] en Sant Martín de Veri y lirolero[nota 14] en Sobrepuerto y Fanlo, matapiollero[1][2] en Sarllé, pepidera[1][2] en pipidera[1][2] en Benás y virolero[1].

  1. Con a variant palatalizada arto bllanco.
  2. Con a variant palatalizada "llullo d'arto".
  3. Con a variant "mazaneta de pastor".
  4. Con a variant palatalizada aranyonero bllanco.
  5. Tamién existe barcero de manzaneta.
  6. Con a variant arto marino.
  7. Con a variant arto motilloner.
  8. Con a variant femenina botironera.
  9. Con a variant espinablo
  10. Con a variant golironera y en masculín gorrillonero, gorrullonero y gordillonero.
  11. Con a variant gurrullonera y en masculín gurrullonero y gurullonero.
  12. Con a variant agullonera.
  13. Con a variant lironer y a forma palatalizada llironero
  14. Con a variant liroler y a forma palatalizada llirolero

Referencias

[editar | modificar o codigo]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 (an) Libro de as matas y os animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals. Rafel Vidaller Tricas. Ediciones La Val de Onsera. ISBN 978-84-8986-235-7. 2004.
  3. (de) Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Portrait. 7., Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1.

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]