Helleborus foetidus
| Helleborus foetidus | |
|---|---|
| Mata d'ixarruego (Helleborus foetidus) | |
| Denominacions populars | |
ixigüerro / xigüerro, xigüerre, xiguarra, xiguarro, xigüerrio, ixarruego, ixagüerro, ixirruego, oliarca / uliarca, ullarca, malcusius / malcusits, malcusins, marcosins, marcusins, pan de bruixas / pan de broixas, pan de cullebra, hierba cullebrera, pixacán / pixacans, tetas de broixa / tetas de bruixa, tetas de craba, cetre / zatre, cetrenera, heleboro, salitresa, matarruego | |
| Clasificación cientifica | |
| Eukaryota | |
| Plantae | |
| Magnoliophyta | |
| Magnoliopsida | |
| Ranunculales | |
| Ranunculaceae | |
| Helleborus | |
| H. foetidus | |
| Descripción | |
Helleborus foetidus L., | |
L'ixarruego[1][nota 1] u oliarca[1][nota 2] (nombre cientifico Helleborus foetidus (L.)) ye una mata tipicament boscana, amanix en as obagas, d'a familia d'as ranunculacias, que no gosa a superar es 70 cm d'altaria.
A diferencia d'altras especies d'ista familia, l'ixarruego ye una planta perenne que vive diversas anyadas, fendo la suya florada per l'usual cuan remata l'hibierno. Ye en ixa epoca cuan libra d'o cabo alto d'o tallo una agrupación de flors muit gran (plega ta fer a mesma mida que la resta d'a planta) de color verda u amariella, d'a cual en a fabla popular se'n diz "teta de broixa" per a caracteristica forma de campanetas d'as flors suyas.
L'ixarruego tien numbrosos usos medicinals, d'entre éls o suc feto en bullir-lo se diz que fa a bien ta as andaderas.
Nombres
[editar | modificar o codigo]I hai a saber-los nombres pa denominar a ista planta entre os que destaca ixarruego[1][2], documentau en a Fueva y en as localidaz de a Buerda, Fosau, Puyarruego, Solipueyo, Tella y Toledo d'a Nata, asinas como as suyas variants ixagüerro[1][2], ixirruego[2] en Puyarruego y ixigüerro[1][2][nota 3]. A forma xigüerre[1][2] se troba en Sobrarbe y en localidaz como Betorz, Biescas, o Elsón, Fanlo, Gavín, Mondot, Oz de Tena, Radiquero y Torla, xiguarra[2] en Labata y xigüerrio[1][2] en Sarrablo, existindo tamién a variant xiguarro[1].
Un atro nombre popular ye oliarca[1][2], documentau en a redolada de Turbón, Abella, Campo, Fosau, Gabás y Sant Feliu de Veri, con variants como uliarca[1][2] en Barbaruens, Beranui, Campo y Fontchanina y ullarca[2] en cheneral en Ribagorza.
En diferents localidaz ribagorzanas ye d'uso común a denominación malcusius[1] u malcusits[1][2], rechistrada en Benás, Grist y Saúnc, malcosits[2] en Llire, malcusins[1], marcosins[1][2] documentada en Arasán y marcusins[2] en Renanué.
Por a forma d'as suyas flors se conoixe tamién como pan de broixas[1][2][nota 4] en Ciresa y broixera[2] en Echo, asinas como tetas de broixa[1][nota 5] u tetas de craba[2]} en Sarrablo. Se troban tamién as denominacions de pan de cullebra[1][2] en a val de Chistau, concretament en as localidaz de Sant Chuan de Plan, Serveto, Saraviello y Senyes y hierba cullebrera[1].
A forma matapullo[1] se documenta en a redolada de Turbón, Bestué, Campo, Senz y pixacán[1][nota 6] tamién en Bestué.
Atros nombres pa ista mata son salitresa[1], cetre[1][nota 7] u cetrenera[1], heleboro[1][2] y matarruego[1][2].
Galería d'imáchens
[editar | modificar o codigo]- Un ixarruego en florata.
- A flor de l'ixarruego, dita teta de broixa.
Notas
[editar | modificar o codigo]Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 (an) Libro de as matas y os animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals. Rafel Vidaller Tricas. Ediciones La Val de Onsera. ISBN 978-84-8986-235-7. 2004.