Filosofía

A Filosofía ye, seguntes a suya etimolochía d'orichen griega, l'amor que siente l'hombre por o conoiximiento y por a ciencia. A Filosofía se define hue como la ciencia que estudia la realidat, as causas y los prencipios que subchacen a l'existencia y a lo pensamiento. A sobén se diz tamién "filosofía" a lo conchunto d'obras u treballos colectivos d'os filosofos mas importants; puet significar asinas l'exploración academica d'as diferents cuestions investigadas por os filosofos, pero tamién puet usar-se ta referir-se a una traza de pensar, critica y creyativa.

En l'antigüidat, o concepto de "Filosofía" yera bien amplo, muito más que lo concepto restrinchiu actual, en considerar-se como tal a campos d'estudio que modernament ye bien claro que no en fan parte, como por eixemplo l'Astronomía, la Medicina u la Fisica. Asinas, una d'as obras d'Isaac Newton ye Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, que se publicó en l'anyo 1687 y que no tracta de Filosofía seguntes a concepción actual d'a palabra, so que de Fisica, encara que en o suyo títol se i trobe present ixa palabra "Philosophiæ". No ye que dica alto u baixo lo sieglo XIX que empecipian a deseparar-se d'o concepto tan amplo de "Filosofía" muitos campos d'estudio (mas que mas en o campo d'a ciencia pura) dica plegar enta la concepción moderna actual d'o termin en un sentiu muito mas restrinchiu.

En cheneral s'ha clasificau a la Filosofía seguntes o suyo obchecto d'estudio: asinas podemos mencionar a Epistemolochía (a Filosofía d'a ciencia), a Cosmolochía (a Filosofía d'a naturaleza), l'Antropolochía (la Filosofía de l'hombre) u l'Etica (a Filosofía d'o comportamiento humano). Manimenos, o que caracteriza a la Filosofía respecto a lo que se clama modernament ciencia ye lo feito que la Filosofía investiga una explicacion radical y zaguera d'o suyo obchecto d'estudio.

Se considera que las prencipals brancas d'a moderna Filosofía son l'epistemolochía (examina la naturaleza, l'orichen y las mugas d'o conoiximiento), l'etica (estudia los prencipios morals d'o comportamiento humán), a lochica (l'analís d'a forma correcta de ragonar), y la metafisica (l'estudio d'a estructura basica d'a realidat). Pero existen igualment muitas atras brancas d'a Filosofía, como l'estetica, a filosofía d'o lenguache, a filosofía d'a mente, a filosofía d'a relichión, a filosofía d'a ciencia, a filosofía d'as matematicas, a filosofía d'a historia u la filosofía politica. D'atra man, en l'interior de cadaguna d'as mencionadas brancas se i troban diferents escuelas filosoficas con diferents teorías u metodos d'analís propios d'os suyos respectivos campos d'estudio.

A metodolochía que emplegan os filosofos ta la suya labor ye bien variada. En una relación no exhaustiva de ferramientas, se pueden mencionar l'analís conceptual, a confianza en o sentiu común y l'intuición, l'emplego d'experimentos mentals, l'analís d'a luenga natural, a fenomenolochía u descripción d'a experiencia, u lo cuestionamiento critico. D'atra man, a Filosofía se relaciona amplament con atras ciencias u disciplinas mesmo d'as ciencias socials que d'as ciencias naturals, como por eixemplo as matematicas, l'administración d'empresas, o Dreito u lo periodismo. A suya función en istos casos ye la de subministrar una perspectiva interdisciplinaria ta estudiar d'una man os conceptos fundamentals de ditas ciencias y, d'atra man, as suyas metodolochía y implicacions eticas.

Orichen y etimolochía

A palabra "filosofía" tiene orichen en a voz griega Φιλοσοφία, y lo suyo significau exacto ye "amor por a sabiduría", estando formada por as voces φιλέω, "amar" y σοφία, "saber, sabiduría", encara que no referida a la sabiduría absoluta en abstracto so que a lo saber teorico; mesmo que "amor" puet considerar-se millor en iste caso como deseyo y aspiración.

Tanimientres, en aragonés a palabra "filosofía" i plega no pas directament dende la palabra griega orichinal, so que a traviés d'a suya adaptación enta lo latín, "philosophĭa".

Se gosa decir, encara que sin garra evidencia concreta, que l'orichen d'a palabra se troba en o filosofo de l'Antiga Grecia Pitagoras.

Historia d'a Filosofía

Ta mas detalles, veyer l'articlo Historia d'a Filosofíaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

L'obchectivo d'a historia d'a Filosofía ye de proporcionar una exposición sistematica y cronolochica d'os conceptos y doctrinas filosoficas. Ta bels autors, ixo fa parte d'a historia d'as ideas, encara que tamién investiga cuestions que iste aspecto no abraca, como por eixemplo si las teorías d'os filosofos d'o pasau son verdaderas y han manteniu a suya relevancia filosofica. A historia d'a Filosofía s'adedica mas que mas a las teorías basadas en a indagación racional y l'argumentación. Atamas d'ixo, bels autors la conciben en un sentiu mas amplo, incluyindo-ie mitos, concepcions relichiosas y tradicions orals.

Filosofía occidental

A Filosofía occidental ye lo conchunto de tradicions filosoficas desenrolladas y estendilladas per Occident, y mas que mas en a Europa Occidental. Se desenrolló de modo relativament independient d'atras culturas d'Eurasia, agrupadas en contraste con a historia d'a Filosofía oriental. Se remunta a mas de 2.500 anyos d'antiguidat en Grecia y puede dividir-se en cinco grans periodos: Filosofía antiga, medieval, renaixentista, moderna y contemporania, que se corresponden con a periodización d'a historia d'Europa: Edat Antiga, Edat Meya, Renaiximiento, Edat Moderna y Edat Contemporania.

• Filosofía Antiga: abraca dende lo sieglo VII aC dica lo sieglo V, correspondendo-se aproximadament con parte d'a Edat Antiga. Inclui la Filosofía griega y la Filosofía romana. Duró mas de 1.100 anyos, dende alto u baixo l'anyo 600 aC (con Thales de Mileto) dica lo sieglo VI, cuan os zaguers neoplatonicos yeran activos. Las suyas prencipals ubicacions estioron l'Antiga Grecia y l'Imperio Romano. Entre los filosofos per toz conoixius y que creyoron escuela, como Platón, Aristótil y Socrates entre d'atros, cal destacar tamién a las mullers que estioron ixuplidadas per la historia d'a filosofía dica lo Renaiximiento, como Téano y Timica y las platonicas Aspasia de Mileto, Axiotea de Fliunte, Hiparquía, Diotima u Hipatia.

• Filosofía Medieval: s'estendilla dende lo sieglo V dica lo sieglo XVI (dende a patristica dica la fin d'a escolastica) y compren tot o conchunto de corrients de pensamiento y tractaus filosoficos medievals que se desenrolloron dende la cayida de l'Imperio romano (anyo 476) dica lo Renaiximiento (sieglos XV y XVI).. Estió coincident temporalment con os zaguers filosofos de corrients derivadas d'a Filosofía antiga, y la prencipal busqueda d'a Filosofía medieval yera la cohesión d'as creyencias heredadas d'a Filosofía clasica con os dogmas d'o cristianismo, encara que tamién i habió aportes muito importants d'as creyencias chudievas y islamicas. Figuras destacadas d'a Filosofía medieval estioron Tomás d'Aquino, Petrus Abaelardus, Giovanni di Fidanza y Duns Escotus en l'ambito cristiano, Avicena y Averroes en l'ambito islamico y Maimonides en o chudieu.

• Filosofía Renaixentista: abraca lo periodo entre los sieglos XV y XVI, principiando en Italia ta dimpués estendillar-se per tot Europa. En o Renaiximiento, la Filosofía encara yera vista como un campo muito mas amplo que encara incluiyiba los estudios que hue s'asignan a cuantas atras ciencias distintas, como por eixemplo la Teolochía. Parando cuenta d'ixo, los campos d'a Filosofía que mas atención y desenrollo recibioron estioron la Filosofía politica, l'humanismo, la Filosofía natural u la cosmogonía. Entre los filosofos d'o Renaiximiento mas influyents u destacaus cal destacar a Pico della Mirandola, Nicolau de Cusa, Michel de Montaigne, Francisco Suárez, Erasmo de Rotterdam, Pietro Pomponazzi, Bernardino Telesio, Johannes Reuchlin, Tommaso Campanella, Gerolamo Cardano u Luis Vives.

• Filosofía Moderna: dende lo sieglo XVII dica la metat d'o sieglo XX (ye decir, dende Descartes y lo racionalismo dica la fin d'a Segunda Guerra Mundial).

• Posmodernidat: dende meyaus d'o sieglo XX dica l'actualidat.

Vinclos externos

• Se veigan as imáchens de Commons sobre la Filosofía.

• Datos: Q5891
• Multimedia: Philosophy / Q5891