Ir al contenido

Canal de Panamá

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
Articlo d'os 1000
Una nau en a Canal de Panamá.
Canal de Panamá.

A canal de Panamá, ye una canal de navegación artifical de 76,9 km de largaria situada en o punto mas estreito de tierra entre l'oceano Atlantico (mar Caribe) y l'oceano Pacifico, en o istmo de Panamá, en Panamá (America Central). A suya construcción se fació mientres os anyos 1878 a 1914 y fue inagurada o 15 d'agosto d'ixe zaguer anyo. Antes d'a suya construcción pa lo transporte maritimo entre las dos mars que connecta caleba fer-lo por l'extremo sud d'o continent americano, a traviés d'o estreito de Magallanes (clamau asinas por o suyo descubridor, o navegant portugués Fernando de Magallanes) u en rodiando lo continent por o cabo d'Hornos.

Lo incio d'a suya construcción per parte d'o Gubierno estadounidense estió una d'as causas d'a deseparación de Panamá d'a Gran Colombia, de qui dependia lo territorio. La negativa d'o Gubierno Colombiano a realizar la Canal per parte d'o Gubierno d'Estaus Unius motivó que las élites y interpresarios importants d'a zona con l'emparo d'Estaus Unius aprofitasen pa incentivar los movimientos secesionistas d'a epoca y poder chestionar éls tota l'actividat economica que iba a chenerar.

A suya construcción y mesa en funcionamiento, 15 d'agosto de 1914, estió un estimulo pa la economía d'a zona y cambió o funcionamiento d'o transporte de mercancias d'a zona acortando os tiempos de desplazamiento. A suya construcción finalment estió obra d'o Gubierno d'os Estaus Unius, por o que a canal y a suya zona d'influencia estioron administradas por éls dica o 31 d'aviento de 1999 en que a Republica de Panamá asumió de raso a responsabilidat de l'administración, o funcionamento y o mantenimiento d'a Canal seguntes o Tractau Torrijos-Carter de l'anyo 1977.

Una ampliación d'a canal y un tercer chuego d'esclusas tenió la suya embotada en l'anyo 2016, estando asinas dende alavez en funcionamiento.

La ideya de construyir una canal en o itsmo se remonta a los primers decenios d'o escubrimiento d'America. Cal tener en cuenta pa la construcción d'a canal que chunto a las complicacions tecnicas d'a suya construcción las adversas condicions metereolochicas y climaticas d'a zona, que dificultaron la suya construcción mesmo dica los primers decenios d'o sieglo XX.

Antecedents

[editar | modificar o codigo]

Lo istmo de Panamá, ya yera utilizau per los nativos americans antes d'a plegada d'os espanyols, en o sieglo XV, pa lo desplazamiento entre las costas atlanticas y d'o pacifico. Los primers exploradores espanyols conoixioron per los nativos los antigos camins utilizaus per las civilizacions precolombinas pa trascruzar lo istmo.

Un primer intento de traspasar la zona la realizó Vasco Núñez de Balboa, moviu per lo proposito de trobar lo mar d'o cual charraban los indichenas, s'internó en o continente, explorando la zona d'o istmo de Panamá dica que lo 25 de setiembre de 1513 culminó una d'as exploracions mas relevants d'o escubrimiento d'America con o escubrimiento d'o Mar d'o Sud, nombre que Núñez de Balboa dió iniciamente a l'actual Océano Pacifico. Este estió lo suyo mayor legado pus ubrió lo camín pa la busqueda d'un paso que unise l'Atlantico y lo Pacifico, principiando lo interés d'establir una d'a rota comercial entre os mars..

En noviembre de 1515 lo capitán Antonio Tello de Guzmán descubrió una rota que trascruzaba lo istmo dende lo golfo de Panamá dica la ciudat de Nombre de Dios. Esta rota, que en parte ya yera conoixida per los nativos, estió amillorada y empedrada en cualques tramos, dende 1519, y se conoixió con o nombre de Camino Real de Nombre de Dios, convertindo-se en a primera gran rota d'o istmo.

Posteriorment en 1524 lo rei Carlos I suchirió excavar una canal que alcorzase los viaches ta Perú y permitiría que los buques privasen de pasar lo perigloso Cabo de Hornos, sobre tot pa lo transporte d'oro. Un primer prochecto se realizó en 1529 pero la situación politica en Europa y lo libel tecnolochico d'a epoca lo facioron inviable. Dimpués d'os problemas que surtioron en o Camín Real de Nombre de Dios, en 1533, lo colono mas rico y influyent de Panamá y dimpués gran interpresario en Perú, Gaspar d'Espinosa, suchirió a lo Consello d'Indias la creyación d'una vía alternativa excavando una canal. Lo suyo plan yera construyir un camín dende la Ciudat de Panamá, en o Pacifico, dica lo poblau de Cruces, a canto d'o río Chagres, amán d'a linia d'a canal que acabó construyindo Ferdinand de Lesseps en o sieglo XX (a 30 km de Panamá). Una vegada en o río Chagres la carga se transportaría en barcos dica lo mar Caribe, y viceversa. Encara que Espinosa murió dinantes d'aconseguir que este prochecto se fese realidat, lo camín se construyió muito poco dimpués, y recibió la denominación de Camíno Real de Cruces. Dende la desembocadura d'o río Chagres, las cargas se transportaban per vía maritima, en primeras a lo almacén ryeal en a ciudat de Nombre de Dios, y a partir d'a suya construcción en 1597, a la ciudat de Portobelo, an mientres mas de dos sieglos se levaría a cabo la famosa Feria de Portobello, que consistiba en grans intercambios entre la parte sud d'o continente americán (Virreinato d'o Perú) y la resta d'o continente y Europa. Esta rota estió utilizada mientres cuantos sieglos, mesmo en 1840 en la fiebre de l'oro de California. En l'actualidat encara se puede recorrer a piet lo itinerario que siguió lo Camino Real de Cruces, que conserva buena parte d'a suya antiga empedregada.

Uns anyos mas tarde, en 1550, unatro navegante portugués, Antonio Galvao, suchirió que la sola traza de crear un acceso maritimo rapido a los mars d'o sud requeriría la construcción d'un paso artificial y que las ubicacions dende an habría d'empecipiar habrían d'estar: Tehuantepec, Nicaragua, Panamá u Darién. ​Lo prochecto no se levaría a cabo y mientres lo reinau de Felipe II, José d'Acosta escribió en 1590 un informe sobre la dificultat d'unir los dos oceanos como quereban cualques navegantes y exploradors : {{Cita «Algunas personas han hablado de excavar este terreno de seis leguas y unir un mar con el otro […]. Eso sería inundar la tierra porque un mar está más bajo que el otro.»}} A la marguin d'estas razons y atras de indole teolochico tamién se contempló que atras potencias maritimas podrían quitar partiu d'a canal. ​Con Felipe III lo prochecto reprenió importancia y s'encargó un estudeyo a incheniers neerlandeses, pero lo Consello d'Indias alertó que ixe prochecto podría suposar un risgo pa los territorios espanyols en America. Mesmo entre lo sieglo XVIII se mantenió lo prochecto, pero la Corona en ixa epoca teneba atras prioridaz.

Mapa d'o Canal de Panmá en l'actualidat.

La construcción d'una canal per Panamá reapareció en o sieglo XIX, dimpués d'o viache d'o naturalista alemán, lo barón Alexander von Humboldt, que preparó un prochecto d'excavación d'o istmo entre lo Chagres y Panamá, encara que lo prochecto dominant yera la construcción d'una canal a libel d'o mar, tecnolochicament muito mas fácil, a traviés de Nicaragua. Per motivos politicos s'abandonó este prochecto (canal de Nicaragua), encara que en o sieglo XXI s'ha revifau.

Una zaguera gran empenta la realizó lo francés Ferdinand de Lesseps qui presentó, diez anyos mas tarde que lo barón Alexander von Humboldt, lo suyo prochecto d'excavación d'a canal de Panamá, dimpués d'o suyo exito en a construcción d'a Canal de Suez pensando que tendría una dificultat semellant. Los abances tecnolochicos y las presions comercials yeran tals que la construcción d'una canal se convirtió en una propuesta viable. Iste primer intento per parte de Francia fracasó a lo no tener en cuenta la climatolochía y duras condicions de treballo resultando en una ruina economica y una mortalera d'entre 6.000 y 23.000 treballadors seguntes diversas fuents, pero a lo menos s'aconsiguió fer una primera excavación. Dimpués de dito fracaso, se sinyó lo Tractau Herrán-Hay, entre lo gubierno colombiano y lo estadounidense, con l'obchecto d'a construcción d'una canal transoceanica en Panamá, que en ixas envueltas formaba parte d'a Gran Colombia. Manimenos, lo tractau estió refusau per lo Senado colombiano, situación que empentó a un grupo d'interpresarios panamenyos, encabezaus per José Agustín Arango, a establir un movimiento separatista que permitise a los istmeños negociar dreitament un tractau pa la construcción d'a canal con os Estaus Unius, a la marguin d'o gubierno de Bogotá. La deseparación de Panamá de Colombia, se levó a cabo lo 3 de noviembre de 1903, con emparo d'os Estaus Unius. Las aspiracions d'o president Theodore Roosevelt y d'a elite panamenya de construyir una canal en Panamá, se veyioron formalizadas con a sinyatura d'o Tractau Hay-Bunau Varilla, que permitió executar la obra d'incheniería, feita a devantadera y ubierta a lo trafico maritimo lo 15 d'agosto de 1914.

Bibliografía

[editar | modificar o codigo]
  • David McCullough, Simon & Schuster. The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914. 1977
  • David McCullough. Un camino entre los mares: La creación del Canal de Panamá, 1870-1914. Espasa Calpe, 2004, Colección Espasa Forum 261437. ISBN 978-84-670-1437-2.
  • J. Barrett. The Panama Canal, what it is, what it means, 1913.
  • Walter LaFeber. The Panama Canal: The Crisis in Historical Perspective, Oxford, 1990

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]