Foratars d'Escuaín
De Biquipedia
Ista fualla ye escrita en l'aragonés d'a balle de Tella.
Es Foratars d'Escuaín (Gargantas de Escuaín en castellano) son as sulcatas d'o río Yaga esgarrapatas en a penna calsinera á'l canto d'es lucars d'Escuaín e Rebiella, en baixando d'a montaña d'As Tres Serols per lo sur-este dica la Zinca, dintro lo perimetro d'o Parque Nazional d'Ordesa e d'as Tres Serols.
Rallatas en a bersant sur d'a Siarra d'as Sucas, la cual diz que fa la lineya con a balle de Pineta per lo lumo, e per la man norte d'o Castiello Mayor, que las separa d'a balle de Puértolas. Per lo nor-ueste, la Collata de Bizeto e las Sestrals en parten las estibas d'a Montaña Sensa en a cuenca d'a Yaga en una man e la cuenca d'o Bellós (Garona d'Añisclo) en la altra.
La Yaga naixe prezisament en elas, en l'endreto 'lo Cuello 'Bizeto (á man de San Bizenda) per lo més chicolón d'es suyos ramals, e nasprés tamién en a Cul de Gorrunduet (á'l canto d'o zillo 'lo Foratarruego)
Es foratars, l'uno tras l'altro ditos, son:
- La Foradata d'a Selbeta, que reculle lo camal que naixe d'a Collata 'Bizeto (á 2007 m d'altura). Per estar-ne la primera, ye la una més ubierta de totas, e se'n ye ita á zarrar-se poquet á poquet dica que ye á'l punto amanata á pasar La Balle de Sorripas, lo siguient forato. Lo congosto éste bi tiene una bechetazión bien berdiza, que se torna de colors bistosas en l'agüerro.
- La Balle de Sorripas u de Sorripes, que ye el continno de la anterior, finca en a garra d'o Tozal d'o Basón (2151 m) e d'a Forqueta de Sorripas que en dizen. lo puesto á'n que remata este forato en ye ito en a Yaga baixadera de Gorrunduet, á man d'o Puent d'es Mallos.
- Lo Rallar d'o Puerto, de parez muit empinatas, que fa baixar la Yaga d'a Cul de Gorrunduet enta la guazera d'es mallos. Ye éste puesto bien espetacular, á on lo río enzata la baixata de gorgas prefundas e brincos fustiosos. Només se ibi puet arribar per una senda lateral dende lo Puent d'es Mallos, totalment peyatonal.
- La Collata d'es Mallos, á on se be chunen es dos camals prenzipals d'a Yaga. Como lo suyo nombre endica, las parez son cuasi berticals per estas arresas d'o transeto. Bi hay, á demés, un pont que en izen d'es Mallos que trescruza lo camín d'antes no se faiga la bifurcazión per alto d'o río. T'astí que arriba la pista forestal que puyaba dende Escuaín.
- Lo Frangón, lo zaguer d'es foratos, que leba enta Escuaín e Rebiella. Dos zillos trancan la boca d'a balle per astí, la Mandatuera per lo sur e lo Zillo de Pallarals dende la bersant d'as Sucas. Nasprés de Pallarals, fendo baixada, s'ubre la cuenca en a balle de Tella en o puesto on que afluyen es barrancos de Sacos e Consusa.
[editar] Bibliografía
- BENITO ALONSO, José Luis (2006), Vegetación del Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido (Sobrarbe, Pirineo central aragonés). 421 pp + Mapa d'bechetazión 1:40.000, Zaragoza: Serie Investigación, nº 50. Consello de Protezión dera Naturaleza d'Aragón. Gubierno d'Aragón. 84-89862-54-0.
