Chupiter
De Biquipedia
- Esta pachina fabla sobre o dios román Chupiter. Ta altros emplegos se beiga Chupiter (desambigazión).
En a mitolochía romana, Chupiter (en latín Iupiter) yera o dios prenzipal d'o pantión. Li diziban Iupiter Optimus Maximus Soter (‘Chupiter o millor, mayor e més sabio’) como dios patrón d'o estato román, encargato d'as leis e de l'orden sozial. Estió o dios més important d'a Triada Capitolina, que formaba chunto a Chuno e Minerba.
[editar] Etimolochía e orichen
«Chupiter» ye un compuesto bocativo derivato d'o latín arcaico Iovis e pater (‘padre’), usado tamién como caso nominatibo. Os estudeyos lingüisticos identifican a radíz Iov- como deribazión d'o compuesto indoeuropeu *dyēus- pəter-, ‘Dios padre’, a deidat d'a que tamién deriban o chermanico *Tiwaz e o griego Zeus.
[editar] Referenzias toponimicas
A eboluzión lochica en aragonés de Iupiter, iovis prenendo l'acusatibo iove-m ye Chueu, parexito a lo que beyemos en o toponimo gascón Güells de Joeu, on sale l'augua d'o Forau d'Aigualluts pa correr por l'Artiga de Lin (Bal d'Arán). En aragonés tenemos como eboluzión de iove-m en parabra composata Chuseu que sennifica "seu de Chupiter", "templo de Chupiter" a trabiés de Iovis Aedes seguntes Coromines u de Iovis Sedes.
Sin d'embargo a diferenzia de Marcuello e Silbán no s'ha conserbato en aragonés como no se conserbó en muitas luengas romanzes como efeuto d'a campaña cristianizadora encomenzata por Teodosio. En a mayor parte d'as luengas romanzes Chupiter, Júpiter, (en castellán) Xúpiter (en gallego) e la traza como güei ye conoxito este dios son produto de readautazions dende o latín en tiempos baxo meyebals u d'o renaximiento. En catalán e oczitán bi ha muitos toponimos tipo Colldejou u Fanjaus basatos en a eboluzión romanze local de iove-m.
Os cristians asimiloron o epiteto stator (d'estar de piet) u l'apellito Sator como San Salbador, bisible en muitos monts de Cataluña e Aragón que debioron estar-li consagratos Sant Salvador d'Horta, u ermitas en ixos monts como San Salbador en o mesmo Chuseu, e talment a Seu de Zaragoza siga d'o Salbador por estar edificata en l'antigo foro román, puesto d'una ziudat romana on i eba un templo de Chupiter.
