Rupicapra pyrenaica
| Rupicapra pyrenaica | |
|---|---|
| Sarrio en Bigorra | |
| Estau de conservación | |
| Clasificación cientifica | |
| Animalia | |
Filo: |
Chordata |
| Mammalia | |
| Artiodactyla | |
| Bovidae | |
| Caprinae | |
| Rupicapra | |
| R. pyrenaica | |
| Descripción | |
Rupicapra pyrenaica Charles Lucien Bonaparte, 1845 | |
| Distribución cheografica | |
| Distribución de Rupicapra pyrenaica | |
O sarrio[1][2][nota 1], chizardo[1][nota 2] u ixarzo[1][nota 3] (nombre cientifico Rupicapra pyrenaica) ye un bovido d'a subfamilia Caprinae present en bellas cadenas montanyosas d'o sud-ueste d'Europa. Estudios cheneticos recients confirman a deseparación d'as dos especies reconoixidas, R. pyrenaica y R. rupicapra, encara que isto no ha estau encara adoptau por toda a comunidat cientifica internacional por as discrepancias sobre a calendata en que as dos especies se deseparoron[3] (entre 57 000 y 280 000 anyos). Manimenos todas as calendatas propuestas coinciden con o periodo interglacial de Riss-Würm.
Nombre
[editar | modificar o codigo]O sarrio ye o nombre mas cheneral con que se conoixe en aragonés a iste animal, referindo-se sobretot a la variedat pirenenca. Tamién reciben o nombre de chizard(o), sisardo u ixarzo (ixarso en benasqués). Anque l'orichen d'o nombre no ye pas claro, pareixe que provién d'una radiz prerromana pirenenca -izarr, probablement bascona. En catalán ye isard. En occitán ye sarri u isard en os Pireneus (y tamién camoç u chamoç en os Alpes). O francés isard u izard ye preso de l'occitán pirenenco.
Descripción
[editar | modificar o codigo]Ye un bovido de chicota grandaria, menor y mas esvelto que a craba montesina (Capra pyrenaica). Os dos sexos poseyen cuernos, con forma de gancho, estando os d'os masclos mas gruesos y con o gancho mas zarrau. Tozuelo y gargal claros y una taca escura que cubre os uellos a modo d'antifaz. A color d'o cuerpo ye uniforme, con una linia escura que recorre lonchitudinalment o costau. Os masclos gosan estar una mica mas pesaus que as fembras.
Distribución
[editar | modificar o codigo]A especie ocupa tres nuclios de población, en as montanyas d'o sud-ueste d'Europa, dos nuclios en la peninsula Iberica, R. pyrenaica pyrenaica en os Pireneus y R. pyrenaica parva en a cordelera Cantabrica, dende Galicia dica a sierra d'Híjar y R. pyrenaica ornata en os Apenins.
Subspecies
[editar | modificar o codigo]| Imachen | Subspecie | Distribución |
|---|---|---|
| Rupicapra pyrenaica pyrenaica | Pireneus (Andorra, Espanya y Francia) | |
| Rupicapra pyrenaica parva | Cordelera Cantabrica (Espanya) | |
| Rupicapra pyrenaica ornata | Apenins (Italia) | |
Habitat
[editar | modificar o codigo]Ye una especie tipica d'o piso subalpín, que en a mayor parti d'as montanyas ibericas fue deforestau pa ganar superficie de pastos. Se mueve entre a muga superior d'as selvas y os pastos supraforestals, ocupando en verano as maximas altarias. Le fan goyo as costeras fuertes y rocosas a on a nieve s'acumula poco. Habita entre os 1000 y 2800 metros en os Pireneus, y entre os 400 y 2400 m en a cordelera Cantabrica.
Reproducción
[editar | modificar o codigo]Tanto en Pireneus como en a cordelera Cantabrica, os sarrios se mareixen entre octubre y noviembre, un mes antis que d'a resta d'Europa. Mientres ixe periodo, os grupos de masclos siguen a os de fembras y s'unen a éls, formando-se alavez cerenyas enganchadas entre os masclos, que luitan tozuelo contra tozuelo por o dreito a reproducir-se.
A chestación dura arredol de 20 semanas, en rematar as cuals naixe una sola cría. Ista plega ta a madurez sexual entre os 2 y os 4 anyos, madurando antis as fembras que os masclos.
Depredadors
[editar | modificar o codigo]En Espanya ye una especie cinechetica. En os Pireneus, debant de l'ausencia cuasi total de grans depredadors, as unicas especies que predan sobre o sarrio son l'alica crabitera (Aquila chrysaetos) y a rabosa roya (Vulpes vulpes). En atros puestos a on encara son presents, s'ha descrito tamién depredación por parti d'o lupo iberico (Canis lupus signatus) y l'onso pardo (Ursus arctos arctos).
Numismatica
[editar | modificar o codigo]O sarrio, habitant d'as montanyas d'Andorra, ha estau retratau con frecuencia en as monedas de dito país. Dende 1984 n'ha apareixiu en emisions commemorativas no circulants cudidas por o prencipau, beluna d'ella d'archent y oro.
En l'actualidat, y dende l'anyo 2014, dimpués de l'adopción de l'euro como moneda de curso legal en Andorra como reemplace de l'antigo diner andorrano en 2002, o sarrio ye o protagonista d'as monedas de 1, 2 y 5 centimos d'euro, feitas d'acero banyau en arambre, que se cuden alternativament entre as casas de moneda de Espanya y de Francia. En istas monedas o sarrio ye retratau en primer plan en meyo d'un entorno montanyoso, con un trencauesos volando en un segundo plan, y doce estrelas de cinco puntas formando un cerclo, que representan a la Unión Europea.
Notas
[editar | modificar o codigo]Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 3 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- ↑ (an) Silbia Garcés Lardiés, Francho Rodés Orquín:Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar, Gubierno d'Aragón, 2006, ISBN 84-689-7358-0, p.46
- ↑ (en) Pérez, T, Albornoz, J. Domínguez, A. (2002). Phylogeography of chamois (Rupicapra ssp.) inferred from microsatellites. Molecular Phylogenetic an Evolution, 25: 524-534.