Israel

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
מדינת ישראל
(Medinat Yisra'el)
دولة إسرائيل
(Dawlat Isrā'īl)
Bandera d'Israel Escudo d'Israel
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: No'n tien
Himno nacional: Hatikvah
Situación d'Israel
Capital
 • Población
 • Coordenatas
Cherusalem[1]
704.900 (2004)
31°47' N 35°13' E
Mayor ciudat Cherusalem
Idiomas oficials Hebreu, arabe
Forma de gubierno Republica parlamentaria
Shimon Peres
Benjamin Netanyahu
Independencia
 • Calendata
D'o Reino Unito
14 de mayo de 1948
Superficie
 • Total
 • % augua
Mugas
Costas
Posición 153º
20.770[2] km²
2
1.017 km[2]
273 km[2]
Población
 • Total
 • Densidat
Posición 97º
8.502.900 (2016)[3]
387,63 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2010)
 • PIB per capita
Posición 46º
US$ 218.490 millons[4]
US$ 29.404[5]
Moneda Nuevo sheqel (₪, ILS)
Chentilicio Israelí
Zona horaria
 • en Verano
EET (UTC+2)
EEST (UTC+3)
Dominio d'Internet .il
Codigo telefonico +972
Prefixo radiofonico 4XA-4XZ, 4ZA-4ZZ
Codigo ISO 376 / ISR / IL
Miembro de: [2] ONU; Unesco; OMC; FICR; FMI; OEA (observador); OSCE; OMS entre atros.
¹Tel Aviv ye a capital d'Israel reconoixita internacionalment, pero seguntes o gubierno israelí, Costa Rica y Lo Salvador a capital ye Cherusalem.

O Estato d'Israel (en hebreu יִשְרָאֵל‎, Yisra'el, en arabe إسرائيل, Isrā'īl, oficialment Estato d'Israel, מְדִינַת יִשְרָאֵל, Medinat Yisra'el; en arabe: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl), ye un país d'Asia que situato a o canto d'o Mar Mediterranio, en a zona conoixita como Orient Meyo. Dende a suya creyación en 1948 por a Organización d'as Nacions Unitas, l'estato d'Israel s'autodefine como l'estato d'os pueblo chodigo y como hereu d'o reino d'Israel de que en charra a Biblia, amás de como hereu d'o reino de Chudea.

Muga a lo norte con o Liban y Siria, a l'este con Chordania y Cischordania, a l'ueste con a mar Mediterrania y a lo sud con o golfo d'Aqaba (Mar Roya) y Echipto. Amás, tien costas en a mar Muerta y tamién en a mar de Galilea, que son en realidat dos lacos interiors.

A suya población ye de 8.502.900 habitants (2016)[3] en una superficie de 20.770 km²,[2] con una densidat de población de 387,63 hab/km².

O país ye independient dende o 14 de mayo de 1948, y declara tener como a suya capital a ciudat de Cherusalem,[1] feito no reconoixito por a comunidat internacional, que considera que a capital d'Israel ye a ciudat de Tel Aviv, que ye tamién a mayor ciudat (encara que en sería Cherusalem seguntes as afirmacions israelianas) y o centro financiero d'o país. Israel ye miembro d'a Organización d'as Nacions Unitas.

Quan o país proclamó a suya independencia (d'antis mas feba parte d'o Mandato britanico de Palestina), prencipió una guerra con a población arabe (os palestins) y con os países arabes mugants, que no acceptaban pas a partición de Palestina establita por a ONU entre arabes y chodigos. En a Guerra Arabe-israelí de 1948 y en as guerras posteriors, Israel ocupó territorios que perteneixeban, seguntes os plans de partición establitos por a Organización d'as Nacions Unitas, a os palestins, u mesmo a países mugants, como ye o caso d'o Golán, un territorio que fa parte de Siria y que Israel diz que fa parte d'o suyo territorio. En l'actualidat, Israel controla os territorios de Cischordania, Gaza y o Golán. O conflicto israelo-palestinián ye uno d'os prencipals problemas d'Israel.

Encara que a mayor parte d'os ciudadans israelís practican o chudaísmo, tamién i viven comunidatz musulmanas, cristianas, drusas y samaritanas. O país ye o solo país d'o mundo a on o chudaísmo ye a relichión d'a mayor parti d'a población, estndo a relichión d'alto u baixo o 80% d'a poblacón israelí. Israel tien dos luengas oficials, l'hebreu y l'arabe.

Politicament, Israel s'articula como una democracia parlamentaria en un rechimen de gubierno republicán, en o qualo bi ha un president con funcions mas que mas representativas y un primer menistro qui, como s'escayece en os rechimens parlamentarios, controla l'acción de gubierno y responde debant d'o Parlamento. Antiparte, o poder chudicial ye exercito por a Cort Suprema d'Israel, que ye a mas alta instancia chudicial d'o país y tien a función d'o control de constitucionalidat d'as leis y tamién d'o control churisdiccional d'as decisions d'opoder executivo.

A economía d'Israel ye a economía mas desenvolicata d'a suya redolada, estando a 41ena economía mundial, estando o suyo producto interior bruto per cápita uno d'os mas elevatos d'a suya redolada. En 2010 o país s'integró en a OCDE.

Cheografía[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía d'Israelveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Israel muga a o norte con Liban, al'este con Chordania y a o sudueste con Echipto, estando istas as suyas solas mugas terrestres, en un territorio muito mas largo que no pas amplo. As suyas mugas con Liban son reconoixitas por Nacions Unitas y por a comunidat internacional, en a mesma situación que as mugas con Echipto y Chordania, reconoixitas tamién an tractatos bilaterals. Sindembargo, no son reconoixitas as mugas que Israel proclama tener con Siria (a comunidat internacional no reconoix l'anexión de facto d'os Altos d'o Golán) ni con Palestina, ni en a redolada de Chudea u a de Samaria ni tampoco en a suya anexión de facto d'a ciudat de Cherusalem, que diz estar a suya capital, feito no reconoixito tampoco por a comunidat internacional. Gosa acceptar-se a muga de feito existent en chunio de 1967, antis d'a Guerra d'os Seis Días, en a quala Israel anexionó de facto Cischordania y Cherusalem Este. En istos territorios ocupatos, Israel ha construito (y contina construindo-ie) poblacions nuevas t'asentar-ie población israelí, prebando d'alterar a situación t'anexionar-se-los.

Relieve[editar | editar código]

O territorio d'Israel se puet considerar que ye dividito en quatre redoladas prou definitas: una plana costanera, situata chunto a la mar Mediterrania, una cordelera montanyosa central, a val d'o río Chordán, y o disierto d'o Negev. Istas quatre rechions son mas que mas aridas, encara que climaticament podemos trobar dende un clima mediterranio en a costa dica un clima continental en l'interior d'o país, estando mas acusatas as diferencias termicas en l'interior.

Sindembargo d'ista arideza, en as vals ye a on mas que mas se pueden trobar chicotas masas de selvas naturals, y en as zagueras anyadas se fan en o país plans de reforestación.

Climatolochía[editar | editar código]

En trobar-se situato en una crucillata entre os disiertos d'Asia y d'Africa y as influencias d'a mar Mediterrania, Israel tien una gran variabilidat climatica, distinguindo-se-ie quaranta tipos climaticos diferents, anque a superficie d'o suyo territorio sía tan chicota.

O rechimen termico varía muito con l'altaria y con a continentalidat de cada puesto, mas que mas en hibierno, encara que se puet resumir a grans linias decindo que se pasa d'un clima mediterranio a l'ueste dica un clima continental a l'este. Antiparte, a caracteristica cheneral d'as redoladas montanyosas d'o país ye que son de clima muit frío y amás con abundancia de viento, por a quala cosa gosan amanixer con nevazos: asinas, o mont Hermón ye cubierto de nieu a mayor parte de l'anyo y a nieu ye present en a ciudat de Cherusalem a lo menos una vegata cada anyada. Sindembargo, as ciudats d'a costa mediterrania, como Haifa u Tel Aviv tienen un clima mediterranio con hibiernos fridos y con plevias, anque con veranos muit calorosos y xutos. Manimenos, a ciudat d'Eilat, en o golfo d'Aqaba a o sud d'o país, tien un clima tropical seco.

A temperatura mas alta de que se'n tien constancia en Asia se rechistró en 1942 en o kibbutz de Tirat Tseví, situato a o norte d'a val d'o río Chordán, quan se plegó dica os 53,7 °C.

Por un regular, en Israel bi ha una estación xuta (dende abril dica octubre) y una de plevias (dende octubre dica abril), con una maxima concentración de plevias dende meyatos de chinero dica primerías de marzo; antiparte, as plevias aumentan dende o sud enta o norte y dende l'este enta l'ueste.

Ista climatolochía tien una gran influencia en l'agricultura; por ixo en Israel s'han desenvolicato os sistemas de regano, destacando-ie o riego gota a gota como una practica que se fa servir a ormino.

Historia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Israelveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Politica[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Politica d'Israelveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Organización territorial[editar | editar código]

Israel ye dividito administrativament en seis districtos prencipals, conoixitos en luenga hebrea como mehozot (mehoz en singular) y 15 subdistrictos, conoixitos como nafot (nafa en singular) que se subdividen en 50 rechions naturals. Son dirichitos por un funcionario designato por o Menisterio d'Interior.

Os districtos d'Israel son:

Cultura[editar | editar código]

Esporte[editar | editar código]

Anque Israel ye un país d'Asia, partecipa en as competicions organizatas por as federacions continentals europeas. Israel partecipa en os Chuegos Olimpicos dende 1952, a on ha ganado 7 medallas (1 d'oro de Gail Friedman, 1 d'archent, y 5 de bronze).

Os esportes mes populars d'Israel son o fútbol, o baloncesto, a natación, l'aixedrez y l'atletismo.

Referencias[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]


Estatos d'Asia

Afganistán | Arabia Saudí | Armenia1 | Azerbaichán1 | Bahrein | Bangladesh | Bután | Brunei | Cambocha | Cazaquistán1 | Cischordania2 | Coreya d'o Norte | Coreya d'o Sud | Chapón | Cheorchia1 | Republica Popular de China | Republica de China (Taiwan) | Chipre1 | Chordania | Echipto | Emiratos Arabes Unitos | Faixa de Gaza2 | Filipinas | India | Indonesia | Irán | Iraq | Israel | Kirguizistán | Kuwait | Laos | Liban | Malaisia | Maldivas | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omán | Pakistán | Qatar | Rusia1 | Singapur | Sri Lanka | Siria | Tachiquistán | Tailandia | Timor Oriental | Turquía1 | Turkmenistán | Uzbekistán | Yemen | Vietnam

Dependencias: Akrotiri y Dhekelia | Hong Kong | Islas Cocos | Isla de Nadal | Macau | Territorio Britanico de l'Ocián Indico
1 Perteneix a Europa por razons culturals y historicas, pero cheograficament ye en Asia. 2 Territorios controlatos por Israel y gubernatos por l'Autoridat Palestina.