Idioma rumán
| Rumán Română |
||
|---|---|---|
| Atras denominacions: | Rumanés | |
| Parlato en: | Rumanía, Republica de Moldavia, Serbia, Canadá, Estatos Unitos, Rusia y atros | |
| Rechión: | Europa Centro-oriental | |
| Parladors:
• Nativos: |
28 millons
• 24 millons |
|
| Posición: | 36 (Ethnologue 1996) | |
| Filiación chenetica: | Luengas indoeuropeas Italicas romances Romances orientals Rumán |
|
| Escritura: | Alfabeto rumán (latino) | |
|
|
||
| Oficial en: | Unión Latina |
|
| Luenga propia de: | {{{propia}}} | |
| Reconoixito en: | {{{reconoixito}}} | |
| Regulato por: | Academia Rumana Academia de Sciencias de Moldavia |
|
|
|
||
| ISO 639-1 | ro | |
| ISO 639-2 | ron (T) / rum (B) | |
| ISO 639-3 | ron | |
| SIL | ||
A luenga rumana u rumanesa (limba română), denominata por bells lingüistas dacorrumana, ye una luenga indo-europea d'o grupo italico que fa parte de subgrupo romance. Entre as luengas romances, o rumán ye cinqueno por numero de parladors, seguindo a o espanyol, o portugués, o francés y l'italiano.
En a Edat Meya o rumán no s'escribiba ye posible tener conoixencia d'a existencia d'esta luenga por elementos rumans en meyo de textos escritos en antigo eslavo eclesiastico, (o mesmo que se desveniba con l'aragonés con respecto a lo latín medieval antes d'o sieglo XIII). Tanto a ilesia ortodoxa feba servir o eslavo eclesiastico como a ilesia catolica, que feba servir o latín, aturoron o desembolique d'o rumán como luenga escrita. Dende o sieglo XV y XVI encomenzó a superar-se esta situación, en parte por a reforma protestant que plegó ta tierras d'os saxons transilvans. A reforma protestant yera partidaria de fer servir as luengas nacionals en a liturchia. Por atra part dende o concilio de Trento a ilesia catolica tamién feba servir as luengas nacionals.
Fonetica[editar | editar código]
A vocal latina A evoluciona en posición atona a una vocal neutra ă, y a vegatas tamién en posición tonica (por eixemplo en o morfema presonal de primera presona plural -ăm).
A vocal latina A seguita d'a N evoluciona a un fonema diferent que se representa con o diacritico â y que presenta un equivalent en albanés.
- MANUM > mână ("man").
A -L- intervocalica latina pasa a -r-:
- FILU > fir
- GULA > gura
Morfolochía[editar | editar código]
Declinación, chenero, numero[editar | editar código]
Bi ha una declinación de cinco casos: nominativo, acusativo, chenitivo, dativo y vocativo, pero en a practica as formas de nominativo coinciden con as d'acusativo y as de chenitivo con as de dativo.
O rumán conserva o chenero neutro d'o latín, que prene formas masculinas en singular y femininas en plural. Os plurals neutros latins en -ORA perviven en a desinencia -uri (TEMPORA > timpuri), os plurals neutros en -A perviven en a desinencia -e.
O rumán presenta a particularidat que as desinencias indicadoras de caso, chenero y numero fan cambiar as vocals d'a radiz. Por eixemplo en fată ("chica"), en nominativo-acusativo plural ye fete. Esto s'ha plegato a dicir "declinación interna".
Articlo definito[editar | editar código]
En rumán, meglenorrumán, arrumán y istrorrumán l'articlo definiu se coloca como enclitico dimpués d'a parola, a diferencia d'as atras luengas romances. O caracter de l'articlo postposau presenta un gran intrés porque n'este o rumán coincide con l'albanés (considerau d'orichen daco por beluns), y con as luengas eslavas mes meridionals (bulgaro y macedonián) y con as luengas escandinavas.
- Sustantivos masculins (singular, nominativo/accusativo):
- codru - codrul (selva - a selva);
- pom - pomul (árbol fruital - l'árbol);
- frate - fratele (chirmán - o chirmán);
- tată - tatăl (pai - o pai).
- Sustantivos neutros (singular, nominativo/acusativo):
- teatru - teatrul (teatro - o teatro);
- loc - locul (puesto - o puesto);
- Sustantivos feminins (singular, nominativo/acusativo):
- casă - casa (casa - a casa);
- floare - floarea (flor - a flor);
- cutie - cutia (caixa- a caixa);
- stea - steaua (estrela - a estrela);
Morfolochía verbal[editar | editar código]
Conchugacions[editar | editar código]
Por a evolución d'a conchugación verbal o rumán se situa chunto con o italián, francés, catalán y atras luengas en un "aria innovadora" seguntes Heinrich Lausberg, compartindo una evolución pareixita en os verbos incoativos y o participio.
En bells aspectos o rumán y os dialectos italians d'o sureste fan part d'una "romanidat interhadriatica", por exemplo o sufixo -IDIARE d'os verbos freqüentativos interfirió en a evolución d'a primera conchugación latina enta a primera conchugación d'ixas luengas romances, amaneixendo uns incrementos verbals en as formas presonals que deriván de -IDI-. D'esta traza bi ha dos variants d'a primera conchugación u conchugación rematata en -á, (eu cânt) una dreitament derivata d'a latina y atra con una -z- (eu lucrez), a l'egual que en atras luengas bi ha dos variants d'a conchugación en -ir una normal y atra incoativa.
Tiempos verbals[editar | editar código]
O rumán se diferencia d'atras luengas romances en a formación d'o futuro. O futuro d'indicativo s'ha orichinau a partir d'una perifrasi verbal latina con o verbo VOLERE resultando formas como voi cânta, a diferencia d'atras luengas romances que tienen un futuro d'indicativo derivato d'una perifrasi con o verbo haber (cantar+he > cantaré).
O pasato perfecto simple d'indicativo persiste en as parlas d'Oltenia, pero en rumán cheneral ha caito en desuso, cheneralizando-se l'uso d'o pasato perfecto compuesto d'indicativo pa a suya función como en idioma francés.
En rumán se fa servir o present de subchuntivo en casos en os que atras luengas romances fan servir o infinitivo, por eixemplo pa dicir "quiero dormir" dicen vreau să dorm.
Prefixos y sufixos[editar | editar código]
Bi ha prefixos y sufixos d'orichen eslavo:
- ne-: nebun, ("barrenato"), necredincios, nerabdare
- răz-: visible en război, ("guerra"), răsuci, răzgândi,răsculat, răscopt, răztalmacit.
- -ac: sarac
- -că:
- -aci:
- -eală:
- -nic: intuneric, ("escuro").
- -an: băietan, sărăcan, bogătan, prostovan
- -işte:
- -iţă: fetiţă
Lexico[editar | editar código]
O lexico rumán ye d'orichen latín en as parabras de mayor uso, pero s'esferencia d'atras luengas latinas en tener un mayor porcentache de lexico eslavo, griego, turco y hongaro, a més d'o substrato daco.
Lexico daco[editar | editar código]
O sustrato d'o idioma rumán ye o daco, luenga d'os pueblos prerromans conoixitos como chetos por os griegos, a lo sur d'os Carpatos y dacos por os romans, a lo norte. Belunas d'estas parabras tienen equivalents en albanés y esto ye un argumento a favor d'a teoría de l'orichen daco d'a luenga albanesa.
A parabra mal que significa "ribera" u "marguin d'o río" u "ripa" en rumán y "mont" en albanés poderba tener relación con a denominación Dacia Maluensis d'una parte de Dacia, que en tiempos d'o emperador d'orichen hispanorromán Marco Aurelio esdevién a Dacia Ripensis.
A parabra rumana argea tien relación con l'alganés ragal, ("capana").
Particularidatz d'o lexico latín[editar | editar código]
Entre os elemenos latins d'o lexico rumán s'obserba l'ausencia de muitas parabras comuns a totas as luengas romances occidentals (no se troban os resultatos d'a evolución de contentus, semper, amare, amicus, carus y centum, que se troban sustituitas por parabras d'o substrato daco u d'o superstrato eslavo).
Bi ha parabras latinas només conserva que o rumán:
- LIBERTARE > a ierta, ("perdonar", pareixito a lo latinismo barkhatu present en vasco, derivato de PARCERE)
- INTELEGERE > a înţelege, ("entender", coincident con o latinismo endegatu present en vasco)
Bi ha parabras que han preso atro significato:
- ANIMA > inimă, ("corazón", y suflet ye "alma")
- EXCALIDARE > a scălda ("banyar")
- ALVINA ("Arna", parabra relacionata con relacionado "alviolo", "Arbiol") > albină (abella).
Bi ha elementos latins que ilustran l'antiga vida urbana d'a Dacia romana perdita quan as invasions godas y hunnas:
- PAVIMENTUM > pamânt, ("suelo", "tierra", ilustra que quan as invasions barbaras os habitants romanizatos d'as ciudatz fuyoron t'o meyo rural, on diciban a lo suelo de tierra como si fuese o suelo u pavimento d'as ciudatz d'orichen).
- VETERANUM > batrân, ("viello").
O rumán comparte con l'aragonés y catalán o resultato d'o verbo PLICARE dende o suyo significato melitar:
- PLICARE (PLICARE TENTORIA, "plegar a tienda") > a pleca, ("ir-se-ne", pareixito a l'aragonés plegar pa dicir "rematar a fayena y ir-se-ne".
Atra curiosidat d'o lexico d'orichen latín en rumán ye que bella parabra ha plegato por diferents camins, u por l'hongaro u por o griego moderno, como a parabra CALAMARIUS ("tintero"), que en o Banato se diz călămariş porque provién de l'hongaro kalam찼ris y en rumán de Muntenia y standard se diz călimara porque provién d'o griego moderno.
Lexico eslavo[editar | editar código]
O eslavo eclesiastico yera a luenga liturchica d'os vlacos en Moldavia, Vlaquia y Transilvania, que yeran ortodoxos. A l'igual que se desvién con l'aragonés y la luenga liturchica latina u o latín medieval arromanzato, as primeras muestras escritas d'idioma rumán son conchuntos de parabras rumanas en meyo de textos en eslavo eclesiastico. A importancia relativa d'o lexico eslavo ye obchecto de discrepancia, y dificil d'evaluar, sobretot quan en o periodo d'entreguerras muitas parabras eslavas han estato sustituitas por equivalents franceses, italians u latins, (relatinización). Parabras eslavas que s'emplegan muito en rumán son: da ("sí", afirmación), bici ("zurriago"), bârlog, ("escondrillo", "amagadero" d'un animal gran), castravete ("pepino"), cofă ("pozal" de fusta d'abete), dragoste ("amor"), glas ("voz", "trino"), horn ("chaminera"), iubire ("amor"), pustiu ("desierto", como adchectivo), pustie ("desierto", como sustantivo), ţintă ("obchectivo", "diana", "blanco a on lanzar"), a azvârli ("lanzar", "chitar", "arrullar").[1]
Lexico hongaro[editar | editar código]
O lexico hongaro entró dende o sieglo X, quan os hongaros encomienzan a ocupación d'o Banato y Transilvania, (Erdely en hongaro) dica o sieglo XX, quan pierden o control d'estas rechions de Rumanía. As parolas d'orichen hongaro podrían suposar o 2 % d'o total en o vocabulario rumán.[2]
Parabras d'orichen hongaro son:
- bir ("tributo").
- oraş ("ciudat") < város ("ciudat").
- meşteşug ("oficio", "artesanía", "ocupación").
- salaş < szóllós = "casa", "borda", "capana".
- rămăşag ("apuesta").
- vamă ("aduana").
Bi ha bells verbos d'orichen hongaro que a l'egual que os verbos d'orichen eslau s'han asimilau a los verbos d'a conchugación rematada en i:
- a alcătui ("formar", "constituir") < alkot.
- a bănui ("suposar", "sospeitar") < bánni.
- a bântui ("encorrer", "estar afectau por bellacosa negativa").
- a cheltui < költeni ("gastar")
- a făgădui < fogadni = ("prometer")
- a mântui < menteni = ("salvar").
A terminación -oara ye l'adaptación en rumán a la terminación hongara -var, que deriva tamién de varos.
- Timişoara < Temesvar, (ciudat de Timiş)
- Sighişoara < Seguesvar
Lexico turquico[editar | editar código]
A mayor parte d'o lexico d'orichen turquico entró en o periodo otomán y puet decir-se "turqués", pero tamién puet haber-ie parabras turquicas venitas con os pueblos nomadas d'as estepas euroasiaticas como os pazinacos y cumans, que convivioron con os vlacos en as planas de Muntenia y Moldavia. En o rumán de Transilvania estas parabras son menos numerosas.
Parabras turquesas son: Cioban ("pastor"), Odaie ("cambra", habitación), Musafir ("huesped"), Bacşiş ("propina", "soborno"), Bucluc, cafea ("café"), Calabalâc ("trastes", "bartulos"), chibrit ("misto", "fosforo"), duşman ("enemigo"), geam ("veire"), halva (cierto tipo de confit oriental), tutun ("tabaco"), mahala ("suburbio", "vico marguinal" en realidat una parabra arabe como l'aragonés medieval "almofalla" pero venita a traviés d'o turco). Os sufixos -lic y -giu tamién son turquismos: bulangiu ("maricón"), geamgiu ("vidriero"), iaurtgiu, ghiurghiuliu ("tinto", referito a vins), giuvaergiu, macaragiu, sacagiu, bragagiu, cafegiu, camionagiu, tutungiu ("estanquero"), Cismigiu.
Muitas parabras turquesas s'han deixato de dicir, sustituitas artificialment por parabras francesas, italianas u latinas dende que a Rumanía independient miró d'amanar-se culturalment a Europa occidental.
Lexico griego[editar | editar código]
A diferencia d'atras luengas neolatinas en rumán bi ha helenismos recients, que plegoron quan o dominio otomán, especialment entre os anyos 1711 y 1821 quan o gobierno d'os funcionarios griegos fanariotas. Muitos griegos emigroron ta Vlaquia-Moldavia y trayoron parabras nuebas, a mayor parte ya desapareixitas. As que encara s'emplegan prou son: anapoda ("a'l revés"), conopida ("coliflor"), fila ("fuella de paper"), filotimie ("amor propio"), molima ("contachio", "epidemia"), nostim ("chentil", "agradable"), a plictisi ("aburrir").
Lexico alemán[editar | editar código]
S'ha quiesto interpretar parabras como gard ("cleta") y Baltă ("paúl") como d'orichen chermanico oriental (a branca chermanica a la que perteneixeba a luenga d'os chipidos y a luenga gotica, d'os godos), pero no ye pas seguro y no ye de descartar que sigan d'orichen daco u eslavo.
Bi ha chermanismos antigos que plegoron a traviés d'o latín bulgar Tapă ("cepo"), Tufă ("barcera").
En o Banato y Transilvania bi ha muitas parabras alemanas, belunas traitas por os saxons transilvans en o sieglo XIII, belatras pos os suabos d'o Danubio en o sieglo XVIII y por l'administración austriaca en o Banato, Transilvania y Bucovina.
Dende as ciudatz saxonas de Sibiu y Braşov muitas d'estas parabras pasoron t'o rumán d'Oltenia y Muntenia por as relacions comercials como por eixemplo:
- Ferdelă: unidat de mesura de capacidat de 20 litros.
- Corfă: "canasta", d'o saxón transilván fyrdel, alemán actual Viertel.
- Ştreang: "cuerda", de l'alemán Strang.
- Pîrgar: consellero, ciudadán, a traviés de l'hongaro antiguo Purgar, de l'antigo saxón *Purger, equivalent a l'alemán actual Burger.
- Ladă: "caixa", de l'alemán Lade, a traviés de l'hongaro Láda.
A presencia d'axkenazís, que charraban yídix, tamién trayó muitos chermanismos:
- Belfer: mayestre, ayo.
A relatinización lexica d'o rumán[editar | editar código]
A mayor parte d'as parabras latinas d'orichen culto no amaneixen en rumán dica fins d'o sieglo XVIII, a traviés d'escritors transilvans grecocatolicos, que heban estudeyato en Roma u Viena y se proposaban de purificar a luenga d'elementos forans. Destacoron n'esta fayena George Şincai y Petru Maior.
En o sieglo XIX en Vlaquia y Moldavia atros escritors siguioron esta mesma linia, plegando a desacheracions como as d'o erudito A.T Laurian: En os tiempos que l'alfabeto cirilico fue sustituito por l'alfabeto latín a més d'introducir parabras latinas pa sustituir parabras rumanas d'orichen latín, se precuraba achustar as parabras rumanas en a nueva ortografía a una suposata etimolochía latina:
Entre as parabras romances acestora se escribiba questora, credinţa se escribiba credentia y adecă s'escribiba adeque
Entre as parabras eslavas război s'escribiba răsbel, como si derivase de RES BELLICA
A relatinización continó a fins d'o sieglo XIX y prencipios d'o sieglo XX, prenendo como base o francés y en menor mesura o italián, y por eixemplo jupân fue parcialment sustituito por şef.
Referencias[editar | editar código]
- ↑ Maria Boatcă, Silvestru Boatcă, Marcel Crihană Gramatica limbii române explicată şi cu exerciţii Edit-construct 2000.
- ↑ Maria Boatcă, Silvestru Boatcă, Marcel Crihană Gramatica limbii române explicată şi cu exerciţii Edit-construct 2000.
Bibliografía[editar | editar código]
- Carlo Tagliavini Los orígenes de las lenguas neolatinas. Introducción a la filología romance. Fondo de Cultura Economica.
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumán | Astur-leyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés, Jèrriais y Anglo-normando), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián | ||
| Luengas oficials d'a Unión Europea | ||
|---|---|---|
| Alemán | Anglés | Bulgaro | Castellán | Checo | Danés | Eslovaco | Esloveno Estonio | Finés | Francés | Griego | Hongaro | Irlandés | Italián | Letón | Lituán Maltés | Neerlandés | Polaco | Portugués | Rumán | Sueco |
||
| Fuent: Pachina oficial d'a UE | ||