Martes martes

Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.

Martes martes

Fuina de papo amariello (Martes martes).

Estato de conservación

Vulnerable.

Clasificación scientifica

Dominio:	Eukaryota
Reino:	Animalia
Filo:	Chordata
Clase:	Mammalia
Orden:	Carnivora
Familia:	Mustelidae
Chenero:	Martes
Especie:	M. martes

Nomenclatura binominal

Martes martes

Linnaeus, 1758

A fuina de papo amariello^[1] (Martes martes (L., 1758)) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, d'a mesma mida alto u baixo que os gatos domesticos y un peso aproximato de 1,5 Kg. O pelo que tienen istes animals ye de color marrón fusca, cheneralment sin de variacions d'entre animals, pero en l'hibierno les creixe mas luengo y sedoso. Ye muit caracteristica d'ista especie la taca amariella que tienen en o peito y parte ventral d'o cuello, «papo», que les da lo nombre popular aragonés. A especie Martes martes ye, a demés, amás gran d'as dos especies de fuinas que se troban en Aragón.

Fan vida cheneralment en puestos boscosos, a on i troban arbols viellos ta fer-ie lo cado. Istes animals son os solos mustelidos que tienen unglas retractils, que emplegan ta mover-se con muitas trazas per alto d'os árbols. Contan con una gran achilidat que emplegan ta cazar. Constituyen os mas firmes depredadors d'esquiruelos en estato salvache.

Fan a suya actividat mayor de nueiz y de tardada, estando ixas as horas cuan gosan cazar muixons que duermen, ratos, insectos y altros animals, u tamién ceresas, lulos, fruita u uevos que roban d'os niedos. Tienen, a demés, una territorialidat muit marcada, y deixan bonyas per puestos prominents d'os suyos territorios, tals como penyas, leneras u terrers. Actualment, a especie ye protechida per a IUCN y per as leis europeas y espanyolas.

Zoonimia

A part d'o zoonimo fuina de papo amariello tamién existió o zoonimo marta u mart documentato en textos medievals aragoneses d'os peaches de Las Barracas de los Chaqueses, Daroca y Zaragoza.^[2] En os textos comercials d'o sieglo XV de Zaragoza, de lenguache mixto catalán-aragonés mesmo se documenta marts gibellins, marts gebellins, talment aplicato a pellizos d'unatra especie.

Referencias

↑ (an) Rafel Vidaller Tricas: Lista patrón d'os nombres d'os mamifers terrestres ibericos en aragonés (II), Fuellas 251-252, Consello d'a Fabla Aragonesa, 2019, ISSN 1132-8452, pp. 19-24.
↑ (es) J Angel Sesma, Ángeles Líbano Zumalacárregui: Léxico comercial en Aragón (Siglo XV) Institución Fernando el Católico, 1982