Aristótil

De Biquipedia
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Articlo d'os 1000
Aristótil
Aristotle by Raphael.jpg
Información personal
Calendata de naixencia 384 aC
Puesto de naixencia Vergina sun.svg Estachira
Calendata de muerte 322 aC
Puesto de muerte Vergina sun.svg Calcis Eubea
Ocupación Filosofo

Aristótil, d'o griego clasico: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs (griego moderno: Αριστοτέλης, Aristotélis), (Estachira, Macedonia 384 aC - †Calcis Eubea, Grecia 322 aC) estió un d'os mes grans filosofos de l'antigüidat y talment d'a historia d'a filosofía occidental. Fillo de Nicomaco, medico d'o rei de Macedonia. Fue preceptor d'Aleixandre lo Gran. Funda en Atenas o Liceu, aon se filosofa fendo una gambada arredol d'un patio (peripateticos). Muere n'o 322 a.C. en a isla d'Eubea.

Escribe sobre biolochía, fisica, etica, politica, lochica, metafisica etc... e fue creador d'a taxonomía. Ha una obra enciclopedica. Tarda mes en conoixer-se que Platón, pero quan arriba a estar conoixito en Europa en a Edat Meya Tardana (entre os sieglos XI e XIV), Aristotil sera dito "o Filosofo" per chodigos, arabes e cristians (como, per exemplo, Tomás d'Aquino, en cuya filosofía influyirá a-saber-lo).

Ta Aristotil o que existe realment no son as Ideas (como ta Platón), sino a substancia individual, ye dicir, a cosa concreta e material que percibimos con os nuestros sentitos, somesa a cambeos e transformacions, a cheneración e corrupción, a movimiento. A filosofía aristotelica preba de dar una explanicación coherent d'a realidat empirica e d'o movimiento constant que bi observamos. A critica d'a Teoría d'as Ideas' d'o suyo mayestro Platón consiste precisament en rebuchar a existencia d'as Ideas perque, estando immutables, no explanican o movimiento d'a realidat sensible).

Aristotil clasifica as sciencias d'a siguient traza:

  • Sciencia instrumental (que ha de servir d'instrumento u aduya ta totas as atras): Lochica.
  • Sciencias teoreticas (ordenatas per o grau d'abstracción): Metafisica u Filosofía Primera u Teolochía, que s'ocupa d'o ser en cheneral, id est, d'os aspectos comuns a tot ser, e d'o ser supremo u Dios; Matematicas', que s'ocupa d'a quantidat; Fisica, que s'ocupa d'os sers naturals, que en podemos percibir con os sentitos.
  • Sciencias practicas (ordenatas seguntes lur importancia, e que s'ocupan d'estudiar a praxi, as accions humanas enfilatas enta conseguir a vitut u excelencia de l'hombre mesmo): Politica, sciencia d'a buena organización e gubierno d'a ciudat; Etica, sciencia d'o comportamiento individual que, a traviés d'a virtut, mena enta la felicidat.

A lochica[editar | editar código]

A lochica aristotelica s'ocupa d'estudiar o silochismo demonstrativo (razonamiento deductivo en o que a partir de bellas afirmacions verdaderas que clamamos premisas se sigue u demuestra la verdat d'atra afirmación como conclusión), a definición (que consiste en a determinación esencial d'o que una cosa ye) e las categorías (que son os conceptos mes chenerals que emplegamos ta tractar de definir o que una cosa ye).

A metafisica[editar | editar código]

Ha dos sentitos: como ontolochía s'ocupa d'estudiar los aspectos comuns ta tot ent, ye dicir, ta tot o que existe u ye; e como teolochía s'ocupa de l'ent supremo u Dios.

Como ontolochía, Aristotil formula los siguients conceptos:

  • Substancia, esencia e accidents.
  • A teoría hilemorfica.
  • Ser-en-potencia e ser-en-acto (explanicación d'o movimiento d'os sers).

Como teolochía, Aristotil construye, entre atros, o concepto (muito emplegato posteriorment, como per exemplo, per Tomás d'Aquino) de Primer Motor Immobil:

  • Si tot movimiento d'os sers tien o suyo punto de partita en o ser-en-potencia (u siga, en a capacidat que han os sers d'arribar a estar unatra cosa diferent d'a que son en un inte dato), allora bi ha que admitir que un primer ser-en-acto (no en potencia, car en iste caso no n'haberba habito de capacidat d'actuar) fue la causa que empentó a lo principio lo movimiento d'os sers. Antimás, ixe Primer Motor ha d'estar Immobil; car, d'o contrario, necesitarba atro ser-en-acto anterior a ell que lo hese meso en movimiento e iste, a la suya vegata, atro, e asinas indefinitament, sinse que cosa no fuese plegata bella vez a estar en acto.

A fisica[editar | editar código]

A fisica s'ocupa d'estudiar as causas d'o movimiento u cambeo d'os sers naturals (isto ye, d'os sers no producitos per l'hombre). Quatre son as causas d'o movimiento:

  • A causa material u o substrato material d'o que qualcosa ye feita.
  • A causa formal u esencia que determina a bella cosa u substancia ta estar o que ye.
  • A causa eficient u achent inicial exterior que empenta lo movimiento u cambeos d'una substancia.
  • A causa final u finalidat (τέλος) que acaza lo movimiento u cambeos en a substancia. A finalidat d'o movimiento en os sers naturals ye perén l'actualización de lurs potencialidatz.

Dos son as clases de movimiento u cambeo en os sers:

    • Os cambeos substancials; que pueden estar de cheneración u naiximiento d'una substancia; u de corrupción u muerte d'una substancia.
    • Os cambeos accidentals; que pueden estar de qualidat, quantitat u puesto, e son cambeos que no afectan a lo que una substancia ye.

Os sers vivos[editar | editar código]

O que caracteriza e distingue a los sers vivos d'os inertes ye que la materia bi ye animata per una forma especifica, que ye o que se diz alma.

Seguntes as clases d'alma bi ha tres clases de sers vivos:

  • Os vechetals, que son animatos per una alma vechetativa, que lis permite de creixer, nutrir-se e reproducir-se.
  • Os animals, que son animatos per una alma sensitiva, que lis permite, antimás, de desplazar-se-ne e sentir.
  • L'hombre, que poseye una alma racional, que li permite de replecar os conceptos abstractos e lo razonar intelichent.

A teoría d'o conoiximiento[editar | editar código]

Ta Aristotil, a diferencia de Platón, o conoiximiento tien que estar explanicato a partir d'os sentitos (as sensacions u experiencia sensible). Gracias a las sensacions nos formamos una imachen particular d'os obchectos. E a partir d'ixa imachen o nuestro entendimiento ye capable d'abstrayer o principio esencial (a forma) d'os obchectos, o qual nos permite de replecar-los como perteneixients a una mena determinata. Como dirán mes tardi bells filosofos escolasticos, entre ells Tomás d'Aquino, u los filosofos de l'empirismo anglés: Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu, ye dicir, tot o saper que en bi ha en o nuestro entendimiento ye pasato en primer puesto per os sentitos, u dito d'atra traza, ye fruito d'a experiencia.

A Etica[editar | editar código]

A etica aristotelica ye eudemonista, id est, una etica d'a felicidat (εὐδαιμονία significa "buen animo" u "buen esprito"). Car a felicidat ye lo fin (τέλος) de totas as nuestras accions; se deseya per ella mesma e no ta conseguir atras cosas; va unita a la posesión de bells biens materials (como una casa, libros, amigos, etc...); consiste en o exercicio e perfeccionamiento d'o mes propiament humán, ye dicir, d'o entendimiento u razón (λόγος), per o que no ye alcanzable per l'hombre que vive solo, sino unicament per o que vive en a polis, isto ye, per o ciudadán. En a ciudat (a mes perfecta traza d'asociación humana, seguntes Aristotil) l'hombre, a traviés d'o dialogo con iguals, desembolica a suya racionalidat, o suyo λόγος, e per tanto la suya esencia humana.

A virtut cal ta alcanzar a felicidat. A virtut, magueras, no se deriva d'o saper (como en Socrates u Platón), sino d'a practica habitual d'accions virtuosas.

A virtut mes important ye la prudencia, que consiste en l'habito de triar con entendimiento qué acción ye lo chusto meyo (ni exceso ni defecto) adequato ta uno ta la suya felicidat u bien vivir.

A Teoría Politica[editar | editar código]

L'hombre no puet alcanzar a virtut, e doncas la felicidat, a la marguin d'a polis. Per ixo, a Etica se subordina ta la Politica; car, encara que entramas tractan sobre quál ye lo bien de l'hombre; sindembargo, diz Aristotil, "lo bien ye ciertament deseyable quan intresa a un solo individuo, pero se reviste d'un caracter mes polito e mes divín quan intresa a un pueblo e a un Estato entero".

A prudencia ye aquella virtut que nos permite de saper quál ye lo nuestro bien individual, ye dicir, qué acción ye lo chusto meyo adequato ta un; pero si l'aplicamos ta conseguir lo fin d'a polis (u comunidat civil), allora podemos clamar-la Politica.

Lo feito de vivir en sociedat ye bella cosa esencial ta la naturaleza humana. L'hombre -diz Aristotil- ye per naturaleza (per φύσις; no per alcuerdo u νόμος) un ζῷον πολιτικόν, id est, un "animal politico", un ser que vive en πόλις. E la causa u alazet d'a natural sociabilidat humana reside en que ye l'unico animal que poseye parola/luengache (λόγος), e no només voz (φωνή) como los atros animals. A voz, a traviés de sonitos, permite d'expresar a dolor, a medrana, o goyo, etcetra, ye dicir, sentimientos privatos e subchectivos; mientres que gracias a la parola los hombres razonan e pueden surtir de lur individualidat, plegando a establir-ne d'alcuerdos, mediant o dialogo, sobre lo que ye chusto u inchusto, bueno u malo etcetra, e diz Aristotil: "ye la comunidat d'istas cosas lo que constituye la casa e la ciudat".

L'hombre només que puet desembolicar plenament a suya naturaleza humana (racional), o suyo ser-hombre, a suya humanidat, chunito en sociedat con atros hombres. L'insociable per naturaleza -diz Aristotil- ye una bestia (menos que hombre) u un dios (mes que hombre).Ista esencial sociabilidat humana ha feito que estase surtindo una serie de comunidatz: primero la casa u familia; mes tardi l'aldeya u lugar; e, per fin, a comunidat mes perfecta de totas, a ciudat u comunidat civil.

La familia u casa (οἰκία) ye la comunidat primera constituita per a unión d'hombre, muller, esclavos e los fillos de totz ells. L'hombre e la muller se chunen ta la cheneración, isto ye, ta deixar-ne de semellants dimpuesas d'ells; e lo senyor e l'esclavo ta la cooperación e la seguridat d'entramos; car l'esclavo ye naixito ta estar mandato perque no ye capable de preveyer as cosas con a suya ment. A casa ye, doncas, la comunidat primera, la unidat economica basica, surtita ta satisfer las necesidatz cutianas d'a vida.

Mes tardi, la unión de varias casas, orichinariament d'o mesmo linache familiar, orichinó la formación de l'aldeya (κώμη) u lugar, constituyita ta satisfer-ne de necesidatz no cutianas.

Y, en zagueras, varias aldeyas fuoron agrupando-se dica constituyir la ciudat (πόλις) u comunidat civil que diz Aristotil: "ha l'extremo de tota suficiencia, e que surtió per menisters d'a vida, pero existe agora ta vivir bien". Ye dicir, en a ciudat l'hombre no només veye satisfeitas a suyas necesidatz materials cutianas, sino que sobre tot se troba en un ambito politico-moral capable de permitir-li de vivir bien u, lo que ye lo mesmo, estar feliz d'alcuerdo con a suya naturaleza racional.

La ciudat ye posterior historicament a las atras formas de comunidat (la casa e l'aldeya), pero per naturaleza ye anterior a entramas, car la naturaleza d'una cosa ye lo que tal cosa plega a estar una vegata que ha rematato lo suyo desembolique; e la casa e l'aldeya només que alcanzan a suya plena realización quan plegan a constituyir una ciudat. En a casa y en l'aldeya ye ya present a ciudat como forma potencial u τέλος ta lo que tienden. Casa e aldeya son modos deficients e incompletos de comunidat, que només que plegan a lur rematata realidat en a πόλις.

En a πόλις, amés de satisfer as suyas necesidatz materials primarias, o fin que li ye dato a l'hombre consiste en vivir bien u felicidat. Car només que en a ciudat l'hombre ye arribato a realizar un espacio de dialogo (necesario ta l'establimiento d'as leis) en o que exercita aquello que li constituye como tal, ye dicir, a suya intelichencia u λόγος, permitindo-li levar una vida conforme a la virtut propiament humana.

A πόλις, doncas, ye una comunidat d'hombres libres orientata enta la finalidat de vivir bien u felicidat.

En o respective a la Chusticia, Aristotil la concibe como lo conchunto de normas churidicas u leis que los hombres libres establen per alcuerdo. A πόλις existe per naturaleza, pero las leis d'a ciudat son fruito de l'alcuerdo (νόμος) entre los ciudadans, los quals, gracias a que poseyen λόγος e no solo φωνή, pueden a traviés d'o dialogo alcordar lo que ye chusto e inchusto, bueno e malo, e tot ixo.. A Chusticia, doncas, cal socialment, estando la virtut politica fundamental, gracias a la qual se'n bi introduz d'harmonía e orden entre los ciudadans, doncas, como diz lo texto, "aladiato d'a lei e d'a chusticia (l'hombre) ye lo peyor d'os animals", pero no ye lo fin zaguero d'a polis.

O vivir bien u felicidat (autentico fin d'a πόλις) només ye ta ciudadans libres, no ta esclavos ni ta mullers, car a istos la naturaleza ("que no fa cosa per demés" -diz Aristotil) los ha creatos como rebles vivients ta la felicidat de l'hombre libre. As mullers e los esclavos son naixitos ta obedeixer, estando incapaces de levar una vida plenament racional e conforme a la virtut.

Mesmo, a diferencia de Platón, Aristotil no admite que se supriman en a polis a familia ni la propiedat privata. A familia perque, como en sapemos, ye la comunidat primera en a que l'hombre satisfá as suyas necesidatz cutianas u immediatas d'a vida. E la propiedat privata perque tot aquello que no ye de dengún u ye de totz s'espiguarda mes que lo que perteneix ta uno solo.

Un gubierno solo ye lechitimo si sirve ta lo bien común u bien vivir d'os ciudadans; o que fa inacceptable una forma de gubierno ye que las leis no sigan aplicatas enta lo bien común, sino enta lo bien privato u particular. Asinas, a monarquía ye lo gubierno d'un solo en beneficio de totz mientres que la tiranía ye lo gubierno d'un en beneficio propio; l'aristocracia ye lo gubierno d'os millors en proveito de totz; mientres que la oligarquía ye lo gubierno de pocos en beneficio propio; e, a la fin, a democracia ye lo gubierno d'a mayoría en proveito de totz, mientres que la demagochia ye lo gubierno d'a masa en perchudicio de totz.

Aristotil s'aboca per una traza de gubierno que siga lo chusto meyo conseguito en combinar as tres formas acceptables; considera que d'ixa traza la πόλις en consigue d'una mayor estabilidat.

Aristotil en fuents aragonesas[editar | editar código]

En o "Libro d'el Trasoro" lo mencionan como Aristotil:

Por que dize Aristotil que prudencia es virtut de entendimjento e de la conoxençia de nos, e ha la fuerça e el regiment de coraçon; mas las otras tres morales son pora dreçar las cobdiçias e las otras de fuerça, e de aquesto no puet omne fer sin el consello de prudencia.

Tamién en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":

Assimesmo los de Macedonia, donde fue rey el grand Alexandre, son sus subditos. E de alli fue natural el philosopho Aristotil, de vna tierra que se llama Estrangeneres, cerca dela cibdad de Traxer, donde esta el cuerpo de este philosopho en vna tumba, sobre vn altar; donde fazen gran fiesta a su cuerpo, assi como...

Y tamién en as glosas aragonesas d'a obra De regimine principium de Chil de Roma.

Vinclos externos[editar | editar código]