Aristótil

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
Aristótil
Aristotle by Raphael.jpg
Información personal
Calendata de naixencia 384 aC
Puesto de naixencia Vergina sun.svg Estachira
Calendata de muerte 322 aC
Puesto de muerte Vergina sun.svg Calcis Eubea
Ocupación Filosofo

Aristótil, d'o griego clasico: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs (griego moderno: Αριστοτέλης, Aristotélis), (Estachira, Macedonia 384 aC - †Calcis Eubea, Grecia 322 aC) estió un d'os mes grans filosofos de l'antigüidat y talment d'a historia d'a filosofía occidental. Fillo de Nicomaco, medico d'o rei de Macedonia. Fue preceptor d'Aleixandre lo Gran. Funda en Atenas o Liceu, aon se filosofa fendo una gambada arredol d'un patio (peripateticos). Muere n'o 322 a.C. en a isla d'Eubea.

Escribe sobre biolochía, fisica, etica, politica, lochica, metafisica etc... e fue creador d'a taxonomía. Ha una obra enciclopedica. Tarda mes en conoixer-se que Platón, pero quan arriba a estar conoixito en Europa en a Edat Meya Tardana (entre os sieglos XI e XIV), Aristotil sera dito "o Filosofo" per chodigos, arabes e cristians (como, per exemplo, Tomás d'Aquino, en cuya filosofía influyirá a-saber-lo).

Ta Aristotil o que existe realment no son as Ideas (como ta Platón), sino a substancia individual, ye dicir, a cosa concreta e material que percibimos con os nuestros sentitos, somesa a cambeos e transformacions, a cheneración e corrupción, a movimiento. A filosofía aristotelica preba de dar una explanicación coherent d'a realidat empirica e d'o movimiento constant que bi observamos. A critica d'a Teoría d'as Ideas' d'o suyo mayestro Platón consiste precisament en rebuchar a existencia d'as Ideas perque, estando immutables, no explanican o movimiento d'a realidat sensible).

Aristotil clasifica as sciencias d'a siguient traza:

  • Sciencia instrumental (que ha de servir d'instrumento u aduya ta totas as atras): Lochica.
  • Sciencias teoreticas (ordenatas per o grau d'abstracción): Metafisica u Filosofía Primera u Teolochía, que s'ocupa d'o ser en cheneral, id est, d'os aspectos comuns a tot ser, e d'o ser supremo u Dios; Matematicas', que s'ocupa d'a quantidat; Fisica, que s'ocupa d'os sers naturals, que en podemos percibir con os sentitos.
  • Sciencias practicas (ordenatas seguntes lur importancia, e que s'ocupan d'estudiar a praxi, as accions humanas enfilatas enta conseguir a vitut u excelencia de l'hombre mesmo): Politica, sciencia d'a buena organización e gubierno d'a ciudat; Etica, sciencia d'o comportamiento individual que, a traviés d'a virtut, mena enta la felicidat.

A lochica[editar | editar código]

A lochica aristotelica s'ocupa d'estudiar o silochismo demonstrativo (razonamiento deductivo en o que a partir de bellas afirmacions verdaderas que clamamos premisas se sigue u demuestra la verdat d'atra afirmación como conclusión), a definición (que consiste en a determinación esencial d'o que una cosa ye) e las categorías (que son os conceptos mes chenerals que emplegamos ta tractar de definir o que una cosa ye).

A metafisica[editar | editar código]

Ha dos sentitos: como ontolochía s'ocupa d'estudiar los aspectos comuns ta tot ent, ye dicir, ta tot o que existe u ye; e como teolochía s'ocupa de l'ent supremo u Dios.

Como ontolochía, Aristotil formula los siguients conceptos:

  • Substancia, esencia e accidents.
  • A teoría hilemorfica.
  • Ser-en-potencia e ser-en-acto (explanicación d'o movimiento d'os sers).

Como teolochía, Aristotil construye, entre atros, o concepto (muito emplegato posteriorment, como per exemplo, per Tomás d'Aquino) de Primer Motor Immobil:

  • Si tot movimiento d'os sers tien o suyo punto de partita en o ser-en-potencia (u siga, en a capacidat que han os sers d'arribar a estar unatra cosa diferent d'a que son en un inte dato), allora bi ha que admitir que un primer ser-en-acto (no en potencia, car en iste caso no n'haberba habito de capacidat d'actuar) fue la causa que empentó a lo principio lo movimiento d'os sers. Antimás, ixe Primer Motor ha d'estar Immobil; car, d'o contrario, necesitarba atro ser-en-acto anterior a ell que lo hese meso en movimiento e iste, a la suya vegata, atro, e asinas indefinitament, sinse que cosa no fuese plegata bella vez a estar en acto.

A fisica[editar | editar código]

A fisica s'ocupa d'estudiar as causas d'o movimiento u cambeo d'os sers naturals (isto ye, d'os sers no producitos per l'hombre). Quatre son as causas d'o movimiento:

  • A causa material u o substrato material d'o que qualcosa ye feita.
  • A causa formal u esencia que determina a bella cosa u substancia ta estar o que ye.
  • A causa eficient u achent inicial exterior que empenta lo movimiento u cambeos d'una substancia.
  • A causa final u finalidat (τέλος) que acaza lo movimiento u cambeos en a substancia. A finalidat d'o movimiento en os sers naturals ye perén l'actualización de lurs potencialidatz.

Dos son as clases de movimiento u cambeo en os sers:

    • Os cambeos substancials; que pueden estar de cheneración u naiximiento d'una substancia; u de corrupción u muerte d'una substancia.
    • Os cambeos accidentals; que pueden estar de qualidat, quantitat u puesto, e son cambeos que no afectan a lo que una substancia ye.

Os sers vivos[editar | editar código]

O que caracteriza e distingue a los sers vivos d'os inertes ye que la materia bi ye animata per una forma especifica, que ye o que se diz alma.

Seguntes as clases d'alma bi ha tres clases de sers vivos:

  • Os vechetals, que son animatos per una alma vechetativa, que lis permite de creixer, nutrir-se e reproducir-se.
  • Os animals, que son animatos per una alma sensitiva, que lis permite, antimás, de desplazar-se-ne e sentir.
  • L'hombre, que poseye una alma racional, que li permite de replecar os conceptos abstractos e lo razonar intelichent.

A teoría d'o conoiximiento[editar | editar código]

Ta Aristotil, a diferencia de Platón, o conoiximiento tien que estar explanicato a partir d'os sentitos (as sensacions u experiencia sensible). Gracias a las sensacions nos formamos una imachen particular d'os obchectos. E a partir d'ixa imachen o nuestro entendimiento ye capable d'abstrayer o principio esencial (a forma) d'os obchectos, o qual nos permite de replecar-los como perteneixients a una mena determinata. Como dirán mes tardi bells filosofos escolasticos, entre ells Tomás d'Aquino, u los filosofos de l'empirismo anglés: Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu, ye dicir, tot o saper que en bi ha en o nuestro entendimiento ye pasato en primer puesto per os sentitos, u dito d'atra traza, ye fruito d'a experiencia.

A Etica[editar | editar código]

A etica aristotelica ye eudemonista, id est, una etica d'a felicidat (εὐδαιμονία significa "buen animo" u "buen esprito"). Car a felicidat ye lo fin (τέλος) de totas as nuestras accions; se deseya per ella mesma e no ta conseguir atras cosas; va unita a la posesión de bells biens materials (como una casa, libros, amigos, etc...); consiste en o exercicio e perfeccionamiento d'o mes propiament humán, ye dicir, d'o entendimiento u razón (λόγος), per o que no ye alcanzable per l'hombre que vive solo, sino unicament per o que vive en a polis, isto ye, per o ciudadán. En a ciudat (a mes perfecta traza d'asociación humana, seguntes Aristotil) l'hombre, a traviés d'o dialogo con iguals, desembolica a suya racionalidat, o suyo λόγος, e per tanto la suya esencia humana.

A virtut cal ta alcanzar a felicidat. A virtut, magueras, no se deriva d'o saper (como en Socrates u Platón), sino d'a practica habitual d'accions virtuosas.

A virtut mes important ye la prudencia, que consiste en l'habito de triar con entendimiento qué acción ye lo chusto meyo (ni exceso ni defecto) adequato ta uno ta la suya felicidat u bien vivir.

A Teoría Politica[editar | editar código]

L'hombre no puet alcanzar a virtut, e doncas la felicidat, a la marguin d'a polis. Per ixo, a Etica se subordina ta la Politica; car, encara que entramas tractan sobre quál ye lo bien de l'hombre; sindembargo, diz Aristotil, "lo bien ye ciertament deseyable quan intresa a un solo individuo, pero se reviste d'un caracter mes polito e mes divín quan intresa a un pueblo e a un Estato entero".

A prudencia ye aquella virtut que nos permite de saper quál ye lo nuestro bien individual, ye dicir, qué acción ye lo chusto meyo adequato ta un; pero si l'aplicamos ta conseguir lo fin d'a polis (u comunidat civil), allora podemos clamar-la Politica.

Aristotil en fuents aragonesas[editar | editar código]

En o "Libro d'el Trasoro" lo mencionan como Aristotil:

Por que dize Aristotil que prudencia es virtut de entendimjento e de la conoxençia de nos, e ha la fuerça e el regiment de coraçon; mas las otras tres morales son pora dreçar las cobdiçias e las otras de fuerça, e de aquesto no puet omne fer sin el consello de prudencia.

Tamién en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":

Assimesmo los de Macedonia, donde fue rey el grand Alexandre, son sus subditos. E de alli fue natural el philosopho Aristotil, de vna tierra que se llama Estrangeneres, cerca dela cibdad de Traxer, donde esta el cuerpo de este philosopho en vna tumba, sobre vn altar; donde fazen gran fiesta a su cuerpo, assi como...

Y tamién en as glosas aragonesas d'a obra De regimine principium de Chil de Roma.

Vinclos externos[editar | editar código]