Voz pasiva en l'aragonés
A voz pasiva en l'aragonés fa servir como en as atras luengas neolatinas o verbo auxiliar ser. No s'emplega guaire y a suya presencia se puet deber, como en atras luengas romances, a la influencia d'o luengache eclesiastico en a Edat Meya.
No bi ha guaires referencias ni estudeos sobre l'uso d'a voz pasiva en l'aragonés. En os textos escritos en aragonés meyeval en trobamos un uso prou regular. Alwin Kuhn comenta que a voz pasiva ha estato suplantata a expensas de formacions con se u con a tercera presona plural.[1] Manimenos s'ha d'aclarir que Alwin Kuhn estudeaba parlas locals d'un rechistro rural coloquial y os textos meyevals representan un rechistro culto on tien cabita este tipo d'estructuras latinizants. José Antonio Saura Rami comenta que a voz pasiva se fa servir poquismo en aragonés benasqués.[2] Si paramos cuenta en os rechistros coloquials d'as luengas circumvecinas de l'aragonés mos trobamos que a voz pasiva tamién se troba con escaseza.
S'ha de parar cuenta que en aragonés actual de l'Alto Aragón os verbos estar y seyer meyevals s'han achuntato en un verbo estar (como en francés être), pero que como auxiliar d'a voz pasiva s'emplega encara ser con totas as suyas formas fué, fuese en cuentas de estió, estase, que provienen d'o verbo estar orichinal. O mesmo verbo auxiliar ser ye o que trobamos como auxiliar d'os verbos reflexivos y verbos de movimiento en cheso, aragonés d'a valle de Vio y belsetán:
- se'n fué ito/iu, me'n fuese ito/iu
En aragonés y luengas huegals no bi ha que un grupo redueito de verbos transitivos que no admiten la construcción pasiva, como por eixemplo haber y tener.
[editar] Usos antigos
En aragonés meyeval escrito s'emplegaban estas construccions perifrasticas de voz pasiva:
Son as formas d'o verbo ser orichinal (en aragonés meyeval seyer), as que trobamos siempre en a voz pasiva d'os textos meyevals, nunca as formas d'o verbo estar orichinal:
[editar] Usos actuals
Pero en l'aragonés charrato que se conoix en os sieglo XX y XXI no s'emplega guaire, de todas trazas no bi n'ha guaires investigacions. A información se reduce a lo que trobamos en os textos dialectals y a pocas referencias en os estudeos d'as diferents parlas feitos dende Saroïhandy como o estudeo de l'aragonés benasqués de José Antonio Saura.[4]
[editar] Present d'indicativo
En tensín ye documentata a voz pasiva en present por Francho Nagore:
En aragonés benasqués tenemos sigo manau.
[editar] Pasato imperfecto d'indicativo
En benasqués ye documentato o uso d'a voz pasiva en pasato imperfecto
[editar] Pasato perfecto simple d'indicativo
Con o pasato perfecto simple d'o verbo ser a voz pasiva ye documentata en belsetán, parla que fa servir as formas tipo fue y no estió pa o pasato imperfecto d'o verbo ser:
En aragonés benasqués tenemos be está manau u be sé manau.
[editar] Present de subchuntivo
En benasqués se documenta siga manau.
[editar] Pasato perfecto de subchuntivo
En benasqués se documenta heiga estau manau u heiga seu manau.
[editar] Pasato imperfecto de subchuntivo
Con o pasato imperfecto de subchuntivo d'o verbo ser ye documentata en chistabín:
En aragonés benasqués tenemos fuesa manau.
[editar] Pasato plusquamperfecto de subchuntivo
En aragonés benasqués tenemos hesa estau manau u hesa seu manau. En aragonés meyeval se documenta l'uso d'a forma pasiva en este mesmo verbo en a traducción d'o "Breviarium ab Urbe condita", con l'uso natural d'o verbo ser como verbo auxiliar pa os verbos copulativos ser y estar en o luengache meyeval:
[editar] Usos discutibles d'a voz pasiva en textos aragoneses actuals
No s'ha de confundir a voz pasiva con formacions verbals con o verbo estar y participios que endican estato:
- a muller fue despullata indica que belún la despulló en un inte determinato.
- a muller estió despullata indica que yera sin ropa sin d'endicación dende quan u si se despulló ella u la despulló atra presona.
- O ueso fue crebato indica que se crebó en una acción en un inte por una presona.
- O ueso estió crebato indica que por un tiempo yera crebato.
D'egual traza en pasato fer servir a forma estió en cuenta de fue puet indicar que ya no ye en o mesmo estato definitivo que indica a forma fue. Cesaraugusta estió construita por os romans podría entender-se como que "quan os romans existiban a ciudat yera constuita pero que en atros periodos no".
[editar] Referencias
- ↑ KUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. ISBN 978-84-96457-41-6
- ↑ José Antonio Saura Rami "Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas". Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003
- ↑ Cronicas d'os Chueces de Teruel
- ↑ José Antonio Saura Rami "Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas". Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003
- ↑ [[Breviarium ab Urbe condita]
[editar] Bibliografía
- Santiago Paricio Verbos ser y estar en aragonés. O Espiello, numero 30. Agüerro-hibierno 2009.
- José Antonio Saura Rami "Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas". Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.