Val d'Arán

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Val d'Arán
Vath d'Aran
Vall d'Aran
Comarca d'Occitania
Flag of Val d'Aran.png Escut de la Vall d'Aran.svg
Capital
 •Municipios
Vielha
9
Entidat
 •Estato
 •País
 •Comunidat
 •Provincia
Comarca
Espanya
Flag of Occitania.svg Occitania
Flag of Catalonia.svg Catalunya
Leida
Superficie
 •Total

633,60 km²
Población
 •Total
 •Densidat
 (2007)
9.815 hab.
15,49 hab./km²
Localització de la Vall d'Aran.svg
Mapa de situación en Catalunya
www.aran.org

A val d'Arán (en occitán aranés vath d'Aran, en occitán val d'Aran, en catalán vall d'Aran) ye una val pirenenca y una comarca semiautonoma occitana y administrativament perteneixient a Catalunya situada en a provincia de Leida. Arán ye una parola d'orichen vasco que significa "val" ("haran"), asinas que Val d'Arán puet ser un pleonasmo que significás Val de la Val.

A suya capital ye Vielha, y lo chentilicio d'es suyos pobladors ye aranés u aranesa.

Cheneralidatz[editar | editar código]

A val d'Arán ye la unica val d'es Pireneus espanyols que s'esaugua ent'a man atlantica. S'estendilla fendo una parzana d'arredol d'es 620 km², con a muga nortenca con Francia (departamento de l'Alta Garona), a meridional con l'Alta Ribagorza y lo Pallars Sobirán, en o sud-ueste con a Ribagorza d'Aragón (municipios de Montanui y Benás).

O río principal d'a val, a Garona, trescruza la val d'alto d'o plan de Beret dic'a suya boca a l'Atlantico (á par de Bordeus). Ixa orientación cheografica, per a suya embocadura natural ent'as tierras d'Occitania, que ligatas con a manca de buenas comunicacions con es territorios peninsulars de Catalunya y Aragón, en han fetas manifiestas diferencias con a resta d'as comarcas catalanas, tanto fisica como culturalment. A diferencia mes esclatera se fa manifiesta en que la val tienga como a propia una luenga diferent d'a resta d'es territorios, l'occitán, que diz que n'han dito siempre aranés en a val. A población recensada en l'anyada d'o 2005 yera de 9.219 habitants, y la suya economía yera plenament alazetada en o sector d'es servicios.

Cheografía[editar | editar código]

A val d'Arán muga con Francia a lo norte y a l'ueste; con Aragón a lo sudueste; con l'Alta Ribagorza a lo sur y con Pallars Sobirán a l'este.

Fa parti d'a Gascunya, rechión d'Occitania. O río Garona naixe en a val d'Arán, bell centenar de metros dillá d'a libradera d'a Noguera Pallaresa, ixaltro río que encieta la baixada per o canto mediterranio.

Organización administrativa[editar | editar código]

Municipios d'a Val d'Arán

Municipios[editar | editar código]

As poblacions d'a val son un total de 33 lugars, repartitos d'entre 9 municipios:

Municipio Habitants Municipio Habitants
Arres 67 Les 829
Bausen 52 Naut Aran 1.713
Bossòst 1.021 Vielha 5.020
es Bòrdes 235 Vilamòs 175
Canejan 107

Per tot que respecta la suya división administrativa, de l'altra man, a comarca se troba singularment dividita en 6 termins (ditos terçons allá):

As capiellas d'a val penden d'a diocesi d'a Seu d'Urchel d'o sieglo XVIII dica l'inte; d'antis més pendeban d'o bispato de Comencha.

Economía[editar | editar código]

As pistas d'esquí de Baquéira-Beret, principal motor economico d'a val.

A economía tradicional d'a val d'Arán, como en a más gran parti d'as vals pirenencas, yera alazetada en o bestiar y as expleitacions forestals. En o sieglo XX, dos factors trascendentals marcoron o devenir-se de l'apuyanza economica d'a val, a construcción d'a carretera d'o tonel de Vielha en es anyos 40, y l'apertura d'as pistas d'esquí de Baquèira-Beret. A combinación d'os dos escaicimientos condicionó que una tierra de pastors y picadors se convertise en o important foco toristico que ye a l'actualidat, y tamién que se producise una rapeda transición dica que se fese una d'as comarcas con a renta per capita més altera de Catalunya.

Comunicacions[editar | editar código]

Existen quatro vías d'acceso ent'a val:

A proximidat ta Francia s'ha traducito tammién en importants influencias como en l'arquitectura. Enna imachen, Bossòst.
  • De Francia per o Pont de Rei y seguindo la carretera N-230 que ye cuntinuadora, en territorio espanyol, d'a carretera francesa N-618.

Historia[editar | editar código]

A val ye poblata dend'a prehistoria, como totas as vals pirenencas. A val d'Aran estió adhibita a o imperio román anque la calendata exacta d'a suya adquisición ye encara huei una incognita. Diz que quan César encetó a conquiesta d'as Galias, a val més alta d'a Garona yeba ya incorporada enta o imperio. O proceso de romanización se fació alavez a traviés d'a via romana que en rancando de Tolosa marchaba ta o Pallars per alto d'a Bonaigua. A importancia d'a romanización se fa patent enna presencia de toponimos como mesmo Vielha (alavez Vetula), y de lapidas y estelas funerarias, y en cayer o imperio, a val como totz es puestos d'a cuerda pirenenca, se dixoron perder enna suya suerte, sucedindo-se bells sieglos a on que no se'n sabe cosa d'a situación d'a tierra aranesa.

Edat Meya[editar | editar código]

As primeras recensadas medievals el dixan veyer como a que feba parti d'o Condato de Comenche (Comenge, Comminges), que feba dominio de tota l'Alta Garona. Enno 1175, a val s'enclui enna Corona d'Aragón per o tractato d'Emperanza que sinyó o rei Alifonso II. En 1195 diz que i-heba referencia d'a construcción d'o Espital de Vielha, que como mutos d'altros pirenencos yera adedicato ta l'auspicio de viachers.

A val cambeó de mans a soben mientres es sieglos XII y XIII, pasando-se'n d'es reis d'Aragón enta es soberans de Bigorra u d'o condato de Comenche. Alifonso I d'Aragón en reconoixió a soberanía de Céntol de Bigorra en compensación per l'aduya que ell le prestó en a reconquiesta contra es musulmans (Céntol y lo suyo chirmán o bizconte de Bearn compartioron o sinyorau d'Uncastiello y d'a mesma Zaragoza, d'entre altros, en 1119). Ixa sección la fació sin de parar garra cuenta que la val yera alavez baixo es dominios d'o primo d'aquells dos, o comte Bernal II de Comenche. Alavez, o comte de Comenche decidió d'atacar y les prenió diversos senyoratos de Bigorra, como Labrust.

Pero II d'Aragón se deixó d'asumir as pretensions d'a val en plegar ta un alcuerdo con Bernal IV de Comenche d'alcuerdo con o qual Bernal se feba esvurciar d'a suya muller María de Montpeller ta que ella s'acomodase con o monarca aragonés. No s'ha tenito garra constancia que es contes de Comenche nunca hesen estau vasallos d'es reis d'Aragón per a val d'Arán, per o qual cal suponer que la suya soberanía a l'alto d'a val yera de tot plena.

En o 1298, pos d'o convenio d'Argelers, se determinó que la val d'Arán heba de permaneixer temporalment baixo d'a churisdicción d'o reino de Mallorca mientres que las partis que feban baralla no plegasen dica garra alcuerdo respective. Finalment, en 1313 es araneses decidioron de votar popularment a remanencia d'a val en a Corona d'Aragón pos o conte de Comenche heba abandonato plenament as suyas pretensions dinasticas d'a val, d'a mesma vez que o rei Chaime I le daba a la val o conchunto de privilechios conoixitos como a Era Querimònia, a verdadera Carta Magna d'a val d'Arán, que se ratificó per man de totz es reis dica Ferrando II.


En o 1411, o sindico (síndic) d'Arán ufrió d'unir-se libre y pactadament con es condatos catalans, y las Cortz de Catalunya en aceptoron l'ofreiximiento.

A val d'Arán tammién estió asolada mientres a Sublevación de Catalunya d'o 1640, en l'anyo 1645, pos heba remaso fidel ent'o rei Felipe IV.

Demografía[editar | editar código]

Evolución demografica
1497 f 1515 f 1553 f 1717 1787 1857 1877 1887 1900
- - 598 - 5.637 9.908 7.957 7.410 6.389
1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1990
6.650 6.608 6.182 4.681 6.555 6.525 5.055 5.923 6.531
1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008
6.553 6.975 7.130 7.425 7.779 8.087 8.832 9.554 -
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 -
- - - - - - - - -
1497-1553: fuegos; 1717-1981: población de feito; 1990- : población de dreito



 
Comarcas de Catalunya
Bandera de Catalunya
Alto Campo | Alto Empordán | Alto Penedés | Alto Urchel | Alta Ribagorza | Anoya | Baches | Baixo Campo | Baixo Ebro | Baixo Empordán | Baixo Llobregat | Baixo Penedés | Baixa Cerdanya | Barcelonés | Berguedá | Cuenca de Barberán | Chironés | Garraf | Garrigas | Garrocha | Maresme | Montsiá | Noguera | Osona | Pallars Chusán | Pallars Sobirán | Plan d'o Estanyo | Plan d'Urchel | Priorato | Ribera d'Ebro | Ripollés | Segarra | Segrián | Selva | Solsonés | Tarragonés | Tierra Alta | Urchel | Val d'Arán | Vallés Occidental | Vallés Oriental


Municipios d'a comarca d'a Val d'Arán
Arres | Bausen | Bossòst | Es Bòrdes | Canejan | Les | Naut Aran | Vielha e Mijaran | Vilamòs


A bandera occitana As divisions administrativas d'Occitania A bandera panoccitana

En Espanya:

A Val d'Arán en a provincia de Leida, Catalunya

En Italia:

A Guardia Piemontesa en Calabria · partis de Liguria amán d'a muga francesa · Vals Occitanas de Piemont

En Francia:

Rechions : Aquitania · Auvernia · Lenguadoc-Rosellón · Lemosín · Meyodía-Pireneus · Poitou-Charentes · Provenza-Alpes-Costa Azul · Roine-Alpes · Centro

Departamentos : Alier (03) · Alpes d'Alta Provenza (04) · Altos Alpes (05) · Alpes Maritimos (06) Ardescha (07) · Arièja (09) · Aude (11) · Avairon (12) · Bocas d'o Roine (13) · Cantal (15) · Charanta (16) · Char (18) · Corresa (19) · Cruesa (23) · Dordonya (24) · Droma (26) · Erau (34) · Gardon (30) · Alta Garona (31) · Gers (32) · Gironda (33) · Indre (36) · Isèra (38) · Landas (40) · Loira (42) · Alta Loira (43) · Losera (48) · Òlt (46) · Òlt y Garona (47) · Puèi Domat (63) · Pireneus Atlanticos (64) · Altos Pireneus (65) · Pireneus Orientals (66) · Tarn (81) · Tarn y Garona (82) · Var (83) · Vauclusa (84) · Viena (86) · Alta Viena (87)

Antigas provincias : Biarn · Borbonés · Delfinato · Condato de Foix · Gascunya · Guyena · Lenguadoc · Lemosín · Condato de Niza · Auvernia · Provenza · Condato Venaissin

Mónegue