Transuancia
A transuancia ye una modalidat de ganadería en a que o bestiar y o pastor son en un puesto en hibierno y en atro diferent en verano, pasando por un sistema de camins oficials, repentido-se este ciclo totas las anyatas.
Este termin s'aplica a l'apicultura si cambían las arnas d'un puesto a atro.
A transuancia ye tipica d'as Cordeleras que bi ha en a zona Mediterrania y arredol d'Ella: Atlas, Cordelera Cantabrica, Sistema Iberico, Pireneus, Alpes, Balcans, Carpatos, Tauro, Zagros, ecetra...
En Guadalaviar (Sierra d'Albarrazín) y Oncala (Soria) bi ha museus d'a transuancia.
Contenius |
[editar] Terminolochía d'a transuancia en Aragón
Os camins transuants reciben a denominación de cabanyeras por a presencia de "capanas" en as dos versants d'os Pireneus y en quasi tot Aragón y Navarra. En catalán d'a Ribagorza se dicen Carrerades, en o País Valencián y lugars de Gúdar-Chabalambre se dicen azagadores.
A nomenclatura oficial en Aragón ye d'orichen castellán y fue imposata en o sieglo XVIII dimpués d'a Guerra de Succesión Española y aplicación d'os Decretos de Nueva Planta:[1] cañadas, cordeles, veredas y coladas. Con tot y con ixo o termin cordel poderba estar d'orichen nabarro, y tamién se conoix o termin Canyada/Canyata en os elementos romances de textos meyevals d'Aragón en latín y en a toponimia (Canyada Bellida), pero talment no se refiera a camins d'o bestiar local y no especificament transuant.
En a terminolochía oficial d'orichen castellán una cañada ye de 90 varas castellanas d'amplura (uns 75 m), os cordeles d'uns 38 m, as veredas d'uns 20 m d'amplura, y una colada ye qualsiquier vía con menor amplura.
En a Edat Meya d'a Comunidat de Teruel y Comarcas Churras i habió una corporación profesional de pastors transuants dita cerraja, y bi ha bells toponimos con ixa mesma radiz: cerrallosa, cerrajosa, etc...O ligallo de pastors de Teruel yera integrato en a cerraja.
[editar] Rutas transuants
As Cabanyeras d'o reino d'Aragón yeran 7:
- Cabanyera d'as Cinco Villas.
- Cabanyera d'Aísa.
- Cabanyera de Vinyamala.
- Cabanyera d'Ordesa.
- Cabanyera ribagorzana.
- Cabanyera d'o Moncayo.
- Cabanyera d'Albarrazín.
En o Barranco de Torrijos en Torreciella de Val Madriz pasaba l'hibierno parte d'o bestiar d'a Val de Vio.
En a La Romana i heba casetas de pastors d'a Tramacastiella de Tena.
Os pastors d'a Val de Bielsa y parte d'os pastors d'a Val de Chistau baixaban con o bestiar seguindo un camín paralelo a la Cinca, dixando a man cucha Cotiella y Penya Montanyesa y pasando por L'Ainsa, Nabal, Balbastro y Monzón, on a cabanyera s'uniba a atra cabanyera.
Os Pastors d'a Val de Benás pasaban primero o Coll de las Fadas y dimpués trescurzaban o Macizo d'o Turbón por dos rotas alternativas: u por o Puerto de la Muria u por o Puerto de las Aras.
A rota que pasa por La Muria baixa dimpués por a Val de Bardaxí y s'achuntaba a man de Campo con a rota que feban servir os pastors d'a Val de Chistau que no baixaban por a Cinca. Dimpués a cabanyera puya ta Foradada d'o Toscar, pasa por Tronzedo y Graus (evitando o Campanué), Alins y plega ta Monzón, on s'achunta con a rota que encomenzaba en a Val de Bielsa. Esta ruta la fan servir os pastors y bestiars de Campo, Belveder, Val de Bardaxí, con 5000 capezas y los pastors y bestiars de Murillo de Llena y Secastiella.
A rota que pasa por Las Aras pasa dimpués por a Puebla de Roda, Lo Villar, Salanova, Chuseu y s'achunta con l'anterior.
Os bestiars d'a Val d'Arán pasaban pos o puerto de Barradós y por o puerto de Viella y plegaban enta Vilaller, un poco més abaixo s'achuntaban con os bestiars de Castanesa. A cabañera comuna pasaba por Bonansa, trescurzaba a Sierra de Sis, pasaba entre Caxigar y Castigaleu, trescurzaba a Sierra de Mont Gai a man de Tolva y plegaba enta Estupinyán, on se deseparaban en diferents rotas, una d'ellas enta Alfarràs, por a plana d'Urchel, y atras por a Ribera d'a Cinca y d'a Litera.
Os bestiars d'as Vals de Sarasaz y Roncal pasaban l'hibierno en as Bardenas Reyals. A Cañada Real de los Roncaleses encomienza en Roncal, pasa por Burgui, o Monesterio de Leire, Xabier, Caseda, Carcastiello y plega enta a Bardena. A Cañada de los Salacencos encomienza en o Mont Orhi, pasa por Ezcaroze, Ibilzeta, Adoain, Lumbier, Gallipienzo, Uxué, y Muriello Freito unindo-se con a Cañada Real. Os pastors d'a Ribera Navarra fan en verano tamién esta ruta puyando ta os monts d'Urbasa y Andía dende Taust, pasando por Falces, Tafalla, Larraga y Cirauki.
Os bestiars transuants d'a Sierra de Gúdar y Mayestrato pasaban l'hibierno en zonas costeras entre Castellón de la Plana y lo Delta de l'Ebro.
[editar] A transuancia en a Sierra d'Albarrazín
Ya en a Edat Meya bells ganaders d'a Tierra d'Albarrazín perteneixeban a esta Mesta, como se lei en un texto de 1509 quan l'alcait de Huélamo (Serranía de Cuenca) imposaba asaduras a lo paso d'o bestiar por as veredas:
En 1417 alcuerdan ninviar un representant d'Albarrazín, o procurador, a las reunions d'a Mesta castellana. A fins d'o sieglo XVIII, en o reinato de Carlos II a Mesta d'Albarrazín alcordó de vinclar-se institucionalment con a cuadrilla cuencana d'a Mesta Castellana. As ordinacions de 1740 indican que o suyo bestiar yera en a suya mayor parte transuant enta o Reino de Valencia, Murcia u la Val d'Alcudia (Ciudad Real). Os bestiars transuants d'a Sierra d'Albarrazín plegaban (y encara plegran) ta Sierra Morena y feban servir o rete de cabañeras (Cañadas Reales) d'a Mesta castellana.
[editar] Impacto medioambiental
Os dreitos que teneban os ganaders con bestiar transuant causoron un gran impacto ambiental sobre a vechetación y o suelo. L'actividat ganadera d'os pastors transuants ye responsable d'a gran desforestación d'o sector central d'a Val de l'Ebro, Monegros incluitos entre os sieglos XIV y XVI en os que creixió muito o Delta de l'Ebro.
[editar] Se veiga tamién
[editar] Referencias
- ↑ Jose Luís Castán Esteban Carlos Serrano Lacarra La transhumancias en la Espanya mediterranea, historia, antropología, medio natural, desarrollo rural. CEDDAR
