Tergüel

De Biquipedia

Tergüel
Plaza d'o Torico
Comunidat autonoma	Aragón
Probinzia	Tergüel
Comarca	Comunidat de Tergüel
Codigo postal	{{{cp}}}
Latitut Lonchitut	40° 20’ 24’’ Norte  1°  6’  0’’ Ueste
Superfizie	440,4 km²
Altaria	915 m.
Distanzia	{{{distanzia}}} km enta Tergüel
Poblazión	35.037 ab. (2008)
Chentilizio	{{{chentilizio}}}
Ríos	Guadalabiar
Pachina web	http://www.teruel.net

Tergüel ye una ziudat d'Aragón, situata en a zona zentro-oriental d'a peninsula Iberica, capital d'a probinzia d'o mesmo nombre e d'a comarca d'a Comunidat de Tergüel. Con una poblazión de 35.037 abitants (2008) ye a capital de probinzia menos poblata d'España. Se troba en a confluyenzia d'os ríos Guadalabiar e Alfambra. O suyo clima se carauteriza por ibiernos fredos e beranos calidos e xutos.

A ziudat de Tergüel tien una luenga istoria, que prenzipia con as primeras poblazions estables en a zona mientras a Edat de Bronze, con presenzia luego d'os pueblos zeltibers e de l'Antiga Roma, dica plegar á lo establimiento d'a ziudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, cuan l'adibió á lo reino d'Aragón. Estió una ziudat ubierta, con muita influyenzia d'os ganaders que feban a trasuanzia enta o reino de Balenzia, encara que continó estando una ziudat de tamaño chicot, dica esdebenir en 1833 capital d'a nueba probinzia de Tergüel, en establir-se en España a nueba dibisión territorial en probinzias. En a Guerra Zebil Española a ziudat estió lo eszenario d'a batalla de Tergüel, una d'as más importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.

Ye espezialment conoxita por os suyos pernils e o suyo arte mudéxar, e reconoxita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Umanidat.

A suya fiesta mayor se zelebra o lunes más amanato á lo 10 de chulio (San Cristobal) conoxita como a Baquilla de l'Ánchel. As fiestas se carauterizan por os pasacarreras mosicals (charangas), bailes nueiturnos e toros ensogatos por as carreras d'o zentro d'a ziudat.

Entre os suyos atrautibos toristicos se troban as suyas edificazions mudéxars, o mausoleu d'os aimants de Tergüel, o zentro paleontolochico Dinópolis e una gran riqueza natural. O suyo arte mudéxar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos más destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diozesis de Tergüel, as torres de O Salbador, San Martín e San Per, á los piez d'a que se troba la ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéxar.

Contenius 1 Simbolos 2 Istoria 2.1 Preistoria e Edat Antiga 2.2 Edat Meya 2.3 Edat Moderna 2.4 Edat Contemporania 2.4.1 Guerra Zebil 3 Toponimia 3.1 Orichen prerromán 3.2 Formas meyebals 3.3 Denominazión en aragonés actual 4 Demografía 4.1 Chentilizio 5 Cheografía 5.1 Morfolochía e estrutura urbana 5.2 Idrografía 5.3 Bicos 5.4 Bicos rurals 5.5 Clima 6 Almenistrazión 6.1 Reparto de conzellers 6.2 Alcaldes 7 Economía 7.1 Torismo 8 Educazión 9 Arte e cultura 9.1 Molimentos 9.1.1 Tergüel meyebal e mudéxar 9.1.2 Tergüel renaxentista 9.1.3 Tergüel barroco 9.1.4 Tergüel modernista 9.2 Museus 9.3 Parques e chardins 9.4 Fiestas 9.5 Bida nueiturna 9.6 Gastronomía 9.7 Mosica 10 Azesos e tresporte 11 Esporte 11.1 Instalazions esportibas 12 Meyos de comunicazión 13 Ziudaz achirmanatas 14 Tergüelanos ilustres 15 Enrastres esternos 16 Referenzias 17 Bibliografía

[editar] Simbolos

Se beiga ta más informazión l'articlo sobre o escudo de Tergüel

O escudo d'armas d'a ziudat de Tergüel ye formato de tres elementos obalatos, dos e un, tot denzima d'una cartela. O primero as cuatre barras d'Aragón, de gules sobre fundo d'oro. O segundo, un toro parato d'oro, terrasato de sinople, surmontato d'una estrela de güeito puntas d'oro. O terzero ye de gules, un cañón e un obús de plata en aspa, surmontatos d'una granada, de plata, enzendita de gules, e en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una, dos, tres, e arredol, dentro de filactería la leyenda en castellán que diz M(uy) NOBLE, FIDELISIMA, HEROICA Y VENCEDORA (en aragonés M(uit) NOPLE, FIDELISMA, EROICA E BENZEDORA). Acolato tot de dos brancas d'olibera, trescruzatas en o suyo naximiento, de sinople, frutatas d'oro, e como trofeos dos banderas d'España, dos tambors e dos fusils con bayoneta; superato lo conchunto d'un murziacalo, con as suyas alas estendillatas, de sable; timbrato de corona ducal.

A suya bandera ye de color roya, con as antigas armas d'a ziudat: un toro surmontato d'una estrela de güeito puntas, rodiato tot de brancas de laurel e timbrato de corona ducal.

[editar] Istoria

[editar] Preistoria e Edat Antiga

En a Edat de Bronze ya bi eba poblazions estables en a zona, abendo-se trobato chazimientos arqueolochicos importants en l'Alto del Batán, El Cabezo del Arquillo, El Barranco de la Guea u El Cabezo de San Cristóbal, pero estando espezialment important o chazimiento de La Escondilla, en Bellestar, á on que se troboron restas d'autibidaz metalurchicas.

D'as poblazions d'a primera Edat de Fierro podemos beyer as inflyenzias que tenioron tanto a bal de l'Ebro como a Meseta castellana e más tardi tamién a iberizazión que i plegó dende as costas lebantinas. D'ista epoca destacan os chazimientos de La Muela del Rajo (Bellestar), Paracuellos e El Castillejo (Tortallata).

En tiempos d'os ibers yeran asabelos los poblatos que yeran esparditos por os cabezos d'os arredols de l'autual Tergüel, destacan l'Alto Chacón, El Castillejo de San Blas, Peña Rubia e o Castillejo de Villaspesa u o Castillejo de Tortallata. Istos poblatos se trobaban aislatos os uns d'os atros, de traza que yeran fazils d'esfender. As inscrizions que s'han puesto trobar (por exemplo en Peñalba de Bellestar) nos amuestran que lingüisticament yera una zona zeltiberica.

L'alfarería yera ya la prenzipal autibidat economica en ista época como contrimuestan os furnos que bi eba en belunas d'istas poblazions.

Fue ocupata por os romans quedando poblazions á on que esistioron campamentos (Castralbo d'o Latín Campamento Blanco). No bi ha guaires restas arqueolochicas conoxitas d'a epoca, pero si que ye important a billa romana de Billespesa e más que más as suyas zeramicas.

[editar] Edat Meya

A ziudat fue ocupata por l'arabe Tarik, un chicot castiello dito Tirwal entre Saraqusta e Cordoba, e cristianizata por Alifonso II, qui establió l'autual Tergüel en l'año 1171, una chicota poblazión fue encorporata á lo termín de Daroca. D'ista epoca ye a leyenda fundazional de Tergüel, que rezenta o suyo nombre e o suyo orichen. Debito á la conquiesta de Balenzia por os mezmuz, Alifonso II miró de fortificar a ziudat de Tergüel ta organizar dende astí a reconquiesta. Metió á Berenguer d'Entenza como tenente d'a ziudat en otubre d'ixe mesmo año. Ya l'1 d'otubre de 1177 prenzipió á repoblazión con chents prenzipalment d'orichen aragonés e nabarro, dando-li fuers e esligando-se de Daroca dende l'inte e estando allora capeza d'un amplo territorio que encara s'eba de reconquerir.

A ziudat s'eba combertito en muga d'o reino d'Aragón con as tierras musulmanas e asinas ye que dende astí salioron espedizions militars ta la conquiesta d'o Rincón d'Ademuz (1210), Balenzia (1238) e Murzia (1266). Más tardi en as Guerras d'a Unión a ziudat refirmó á lo rei Pietro IV estando-li atorgato lo tetulo de ziudat o 7 de setiembre de 1347.

Mientres d'os sieglos XIII e XVI a ziudat, con os suyos fueros, tenió asabelos enfrentamientos con una monarquía que eba eboluzionato enta una forma de gubierno más autoritaria e zentralizadora. O masimo organimo de gubierno tergüelano por ixas embueltas yera o conzello, una asambleya cheneral de bezins con amplas competenzias, más que más en l'almenistrazion d'a ziudat. L'orichen d'iste conzello se troba en o pribilechio que eba atorgato lo 10 de chulio de 1250 o rei Chaime I, establindo ista autoridat con catorze conzellers, encara que en o sieglo XV gosaban estar diezigüeito. Atro feito politico important estió a zelebrazión entre os años 1427 e 1428 en Tergüel d'as Corz Chenerals d'o Reino con presenzia d'o rei Alifonso V. A inspezión d'a bida economica d'a ziudat yera afer de l'almutazaf u mayordombre qui cusiraba as transazions mercantils que se i feban, a inspezions de pesos e medas e o control d'autibidaz artesanals.

A poblazión se dibidiba en grupos sozials con diferent relichión e estatus churidico-fiscal, manimenos toz teneban os mesmos pribilechios e fueros. Ye dende metat d'o sieglo XIII cuan prenzipió a fer-se una cherarquizazión entre a poblazión cristina entre caballers (que yeran d'a clase superior) e a resta de bezins. Chodigos e moros bibiban en os suyos respeutibes bicos, deseparatos d'a resta d'a poblazión e organizatos en alchamas. En iste sieglo, debito á la dibisión sozial abió asabelos conflitos internos en a ziudat.

En epoca meyebal a ziudat de Tergüel e a suya redolada yeran una d'as zona ganaderas más importants d'o reino, destacando más que más a suya cabaña lanar, faborexita por estar zona de paso enta os pastos d'ibierno en Tortosa e Balenzia. Allora os pastors e ganaderos tergüelanos s'agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses.

Culturalment cal destacar o "Estudio d'Artes" que esistió en a ziudat dende l'año 1396 e que pendeba economicament e alministratiba en o conzello.

[editar] Edat Moderna

En l'año 1482 os reis Ferrando II d'Aragón e Isabel I de Castiella churan os fueros d'a ziudat de Tergüel, establindo-ie dos años dimpués a Enquesizión. A ziudat s'oposaba á ista instituzión por lo que bi abió disturbios cheneralizatos encapezatos por o Conzello. Dimpués d'un setio en a ziudat, con Juan Garcés de Marcilla como capitán nombrato por o rei Ferrando II, s'imposó á Enquesizión e se cremó a toz os capes d'a rebelión. Mientres tot o sieglo XVI a ziudat luitó por a esfensa d'os suyos fueros debant d'una monarquía que se feba cada begata más absolutista. Tamién contrebuyó Tergüel en as Alterazions de 1591, esfendendo os fueros d'Aragón en Zaragoza. A consecuenzia estió que bels d'os suyos abitants fuoron enforcatos por fer parti d'a rebelión cuentra o rei Felipe I.

A poblazión d'a epoca que aparexe en o zenso de 1495 ye de 392 bezins. A economía se basaba prenzipalment en l'agricultura e a ganadería, fendo-se a transuanzia enta tierras d'o reino de Balenzia, estando á más as relazions comerzials más frecuentes con iste reino que con a ziudat de Zaragoza. En a industria destacaban os pelaires e os fabricants de paños de lana.

En a guerra de Suzesión, Tergüel refirmó á Felipe V, encara que á la fin os fueros estioron abolitos por iste rei como en a resta d'os reinos d'Aragón, Balenzia, Mallorca e o Prenzipato de Cataluña por os Decretos de Nueba Planta. En l'año 1775 Tergüel consigue o pribilechio de boto en as Corz de Castiella que eba perdito dende a desaparizión d'as instituzions aragonesas por os Decretos de 1707. Ye un d'os treze correchimientos en que se trestalla o Reino d'Aragón.

A poblazión crexió una mica en tot o sieglo XVIII, estando en l'año 1776 de 1.015 bezins.

[editar] Edat Contemporania

Dende l'año 1833 Tergüel ye capital d'a probinzia d'o mesmo nombre, estando dende allora zentro alministratibo, chudizial, dozente, comerzial e de comunicazions. En as dos anteriors dibisions probinzials, la de Chusé Bonaparte de 1810 e la d'o Trienio Constituzional de 1822, a probinzia teneba una grandaria menor, ye por ixo que en trobar-se a capital una mica deszentrata bellas zonas d'as suya probinzia se troban una mica luen e mal comunicatas.

Mientres d'a Guerra d'a Independenzia á ziudat estió fidel á lo rei Ferrando VII, alentatos por o Capitán Cheneral d'Aragón José Palafox. As tropas franzesas á lo mando d'o Mariscal Suchet ocuporon Tergüel, setiando dimpués a ziudat as tropas de Villacampa que eban redotato á los refuerzos franzeses que se trobaban en Caudet.

En l'año 1835 se construyó lo puent d'a Reina ta unir a ziudat con os "Llanos de San Cristobal" e en l'año 1858 ye cuan se mete en l'alto d'una colunna en a plaza Mayor u d'o Mercato lo emblema d'a ziudat O Torico

En as Guerras Carlistas, a capital estió fidel á los Isabelinos debant d'o poder Carlista d'o Mayestrato, nunca a Capital fue menazata por o Cheneral Ramón Cabrera, encara que sí se fazioron espedizions reyalistas ta safocar l'acoso Carlista sobre a Tierra Baxa, e aduyar en o setio que abió en Alcañiz en 1838. Mientres d'a Terzera Guerra Carlista a ziudat fue atacata por Marco de Bello e o infante Alfonso con numerosas tropas pero fracasoron e nomás pudioron dentrar en os arrabals d'a ziudat.

En 1901 plega ta Tergüel o ferrocarril, construyindo-se-ie a escalinata neomudéxar, obra d'o incheniero José Torán, ta unir a estazión con o zentro urbán.

[editar] Guerra Zebil

Se beiga tamién l'articlo sobre a batalla de Tergüel.

Tergüel alquirió trista fama mientres d'a Guerra Zebil, en estar o eszenario d'a dita batalla de Tergüel. Abendo cayito en mans d'os sulebatos á lo comenzipio d'a guerra, estió a unica ziudat presa por a Republica e posteriorment reconquerita por as tropas de Franco (o 22 de febrero de 1938). A ziudat quedó prauticament destruyita.

O plan de l'alto mando republicán yera metigar una mica á presión que os nazionals yeran fendo sobre Madrit, a capital d'a republica, e sobre as zonas que controlaban en o frent norte. Ta ixo miroron de reconquerir Tergüel allora en mans d'os sulebatos, representando una amenaza ta o Lebant que yera zona republicana. Emplegoron 12 dibisions con bels 110.000 soldatos en a operazión.

A ofensiba republicana sobre a ziudat prenzipió por a zona de Corbalán o 15 d'abiento de 1937, baxo lo mando d'o cheneral Vicente Rojo Lluch. En prenzipiar se fazioron bels bombardeyos á posizions estratechicas que i yeran amanatas á la ziudat, prenzipalment nudos de comunicazions, e tamién bombardeyos á lo mismo casco urbán d'a ziudat. D'atra man, os nazionals, á lo mando d'o coronel Domingo Rey d'Harcourt, yeran tanimientres parando á esfensa con os poquez efeutibos que'n teneban. No yeran más de 5.000 ombres, estando los puntos más fuertes d'a suya esfensa o edifizio de Comandanzia d'a plaza San Chuan e o seminario, puestos á on que tamién se'n fuoron as chents d'a ziudat t'acubilar-sen d'os bombardeyos. Á más i plegoron bels 1.500 zebils e 1759 melitars d'aduyar en a esfensa.

En plegar ta os arredols d'a capital, as fuerzas d'a Republica prenzipioron a parar l'artillería sobre o zentro d'a ziudat, estricallando de tot as zonas de mayor resistenzia. Os combates en as carreras d'a ziudat yeran cuerpo á cuerpo, feito que fazió que muitos zebils estasen embrecatos en istas azions. O Exerzito Popular gosaba ubrir brecas en as parez d'as casas mugants, chitando granadas e matando á muita poblazión zebil, pero enantando asinas ascape, ya que no podeban fer-lo por as carreras, en as que se trobaban os melitars enemigos.

A ziudat rebla o 8 de chinero de 1938, ante o setio republicán e tamién debito á las baxas temperaturas que fazioron encara más difizils as operazions. As tropas republicanas prenioron á Rey d'Harcourt e á l'allora bispe de Tergüel-Albarrazín Anselmo Polanco, qui estarba fusilato en Pont de Molins o 7 de febrero de 1939, cuasi á la fin d'a guerra.

A respuesta d'as fuerzas nazionals eba prenzipiato lo 31 d'abiento con bombardeyos aerios por orden de García Valiño. E o 2 de chinero se situan os Nazionals en os alrredols d'a ziudat, encara que dica o 7 de febrero no pueden dentrar-ie, con una fuerte ofensiba d'artillería e o refirme por aire d'a Lechión Cóndor, zarrando asinas o setio lo día 20. Á tamas d'os esfuerzos Republicans, o 22 a ziudat rebla, con a presa de cuasi 15.000 prisioners e numeroso material belico. D'ista traza se torna á un estato en o frent parexito á l'anterior á la operazión. Con Tergüel recuperata ta la zona Nazional, e unas perdugas muit grans en ombres e material ta la Republica, sin d'aber conseguito os suyos ochetibos inizials, nomás retrasando a dentrata final de Franco en Madrit.

Á la fin con a nueba ofensiba Nazional en Aragón dica la Mediterrania, en marzo de 1938, aprofeitando l'acumulazión de fuerzas en Tergüel, o frent s'aluenga d'a capital. E chino chano s'irá normalizando a bida en a ziudat, que yera cuasi de tot estricallata, dimpués de dos setios. Un dato intresant ye que en a batalla de Tergüel s'emplegó por primera begada, e como preludio d'o que ocurrirba en a Segunda Guerra Mundial, l'abión alemán Ju 87 Stuka.

En rematar a guerra prenzipian os treballos de reconstruzión. Ista autibidat duró dica meyatos d'os años 50. Entre os que s'aprofeitó ta dotar á Tergüel de mayors espazios ubiertos e razionalizazión de carreras. A suyas prenzipals autuazions estioron o Seminario e arredols. A carrera e Plaza de San Chuan e o conchunto de l'Óvalo.

[editar] Toponimia

[editar] Orichen prerromán

O suyo nombre se remonta á una radiz prerromana, probablement o zelta TUROS, que se repite muito en toponimos d'o sur d'a probinzia e que aparixe en as inscripzions zeltiberas de Peñalba de Bellestar. Bi ha muitos toponimos en os países antigament zeltas con esta radiz, como Zúrich < TURICIUM, pero lo que más li se parix ye Borgo Turola en o norte d'Italia. Esta radiz se presenta n'iste zaguer toponimo italiano e en Tergüel con a terminazión -OLUS, o deminutibo latín que eboluzionó ta l'aragonés -uelo e o mozarabe -uel. En un ara trobata en Pías (Ourense) bi ha referenzias á lo dios galaico Torolvs Combiciegvs. En Castro Candelas (Ourense), se trobó una iscripzion que i posaba REVVE ANA/BARAECO /AFER ALBINI /F(ilius) TVROLVS /V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito).

Bels autors sin d'embargo relazionan Tergüel con l'antiga Turba, capital d'os antigos turboletas.

[editar] Formas meyebals

A eboluzión natural de TVROLUS seguindo a fonetica d'os iberorromanzes zentrals ye Toruelo (a u puet eboluzionar ta o como en FURCA > forca), e la O curta latina diftonga ta -ue-:

• TUROLUS > *TUROLO > *Toruelo.

O mozarabe local teneba una tendenzia á perder a -o final n'estas terminazions (Buñuel, Arañuel, Estercuel, Almochuel, Xatiel, Castiel Fabib, Caudiel), tendenzia que eredó l'aragonés meyebal d'ixas tierras, e que tamién prenió d'os oczitans:

• Toruelo > Toruel / Teruel

O parexito fonetico con o Toro faborexió a leyenda fundazional d'Alifonso II perseguindo lo Toro. A más d'istas en os testos meyebals latins e romanzes s'escribiba de muitas trazas, á sobent as latinizatas Torol, Turol, Terol. Como en catalán o sufixo latín OLUS no diftonga e pierde a bocal final romanze, en catalán o toponimo s'adauta con una d'estas zagueras, prenendo-ne Terol.

A trasformazión d'a "o" romanze en "e" ye normal en l'aragonés dende a Edat Meya (Semontano, Espital, os lugars de Terrién e Segorb). O castellán prenerá a forma d'o toponimo que será más común á finals d'a Baxa Edat Meya: Teruel.

[editar] Denominazión en aragonés actual

En aragonés o diftongo -ue- desembolica á sobent una g cuan ba dimpués de r (Esquirgüelo, Pallargüelo, Zirgüello, Billargüé, Argüés, etz..).

O imbestigador pancrudano de l'aragonés Miguel Anchel Martín Pardos adató lo toponimo ofizial Teruel á la ortografía y pronunziazión de l'aragonés normalizato actual en forma de Tergüel, sin saber que ya esistiba: en baxorribagorzano ya se pronunzia asinas. A más en bellas parlas churras ye Teregüel y que en os testos romanzes baxomeyebals de l'aria de Rubihuelos, autual Rubielos de Mora s'escribiba Terhuel e Noguerhuelas con una h que representaba prezisament ixa g d'enantes o diftongo ué.

[editar] Demografía

Tergüel ye a capital de probinzia con menor poblazión d'o Estato Español, con 35.037 abitants en l'año 2008. Á más ye a capital con un menor porzentache de poblazión entre os 15 e os 29 años e a capital con o endize más alto de personas mayors de 65 años.

Eboluzión demografica

1362 f 1495 f 1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 - - 7.165 9.509 10.432 9.488 9.423 9.938 10.797

1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 11.935 12.010 13.584 16.172 18.745 19.726 21.638 28.225 30.789

1992 1994 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 - - 28.994 - 29.320 30.047 30.491 31.068 31.506

2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 - 32.304 32.580 33.238 33.673 34.236 35.037 - - -

1717-1981: poblazión de feito; 1990- : poblazión de dreito. Fuent: Interzensal en l'INE, Series de poblazión en l'INE y Relazión d'unidaz poblazionals en l'INE.

En o período 1900-1991 os datos se refieren á poblazión de feito. Dende 1996 se fa serbir o nuebo sistema de chestión contina e informatizata d'os Padrons monezipals, basato en a cordinazión de toz ellos por parti de l'INE.

Dende l'año 1860 a eboluzión d'a poblazión ha estato cheneralment positiba, eszeuto dica 1887 cuan a poblazión baxó de 10.432 á 9.423. En o sieglo XX a poblazión puyó en toz os zensos que se fazioron pasando de 10.979 abitants en 1900, dica los 18.745 en 1950, los 26.495 en 1980 e los 29.320 en 1998. Encara que no ha estato un gran creximiento si que s'ha mantenito constante.

Manimenos si que se puet charrar d'una grieu despoblazión en a suya probinzia que teneba 246.000 abitants á prenzipios d'o sieglo XX e continó baxando dica 236.000 en 1950, 170.284 en 1970 e nomás 136.840 en 1998. Muita d'ista poblazión se'n fué ta la capital, por ixo lo ratio de poblazión de Tergüel respeutibe á la suya probinzia crexió en iste sieglo dende un 4,3% á prenzipios de sieglo dica un 15,4% en 1976 e 22% en 1998. Ye á más a unica probinzia d'o Estato á on que mueren más personas que naxen.

[editar] Chentilizio

O chentilizo d'os abitants de Tergüel e tamién d'a suya probinzia ye en aragonés "tergüelano". En castellán o chentilizio ye "turolense" ^[1], tamién esiste a bariant "turboleta" que no tien guaire emplego.

[editar] Cheografía

Tergüel se situa en a depresión formata por a compleganza d'os ríos Xiloca e Guadalabiar, entre a foya de Calatayú e a plana balenziana. Ye rodiata por os mazizos de Gúdar, Chabalambre e os Monts Unibersals, lo que fa que os suyo clima sía estremo.

Se troba á 915 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, en un tozal chunto á lo Guadalabiar á un quilometro d'o furco d'iste río con l'Alfambra.

A suya situazión ye estratechica por estar en o nugo de comunicazions entre as bals d'o Xiloca, Alfambra, Millars e Guadalabiar, punto d'azeso d'a Meseta e d'Aragón á l'antigo Reino de Balenzia.

[editar] Morfolochía e estrutura urbana

Encara s'alzan restas d'a biella muralla que cletaba la ziudat de Tergüel en epoca meyebal. Yeran siet as puertas que s'ubriban en o muro encara que güé nomás se conoxe a suya antiga ubicazión. Autualment se puet beyer en o plan de Tergüel l'aria pertenexient á la dita ziudat meyebal. As carreras d'o casco istorico, asabelo estreitas, cuasi no s'han adautato á los tiempos modernos, fendo difizil á begatas o paso d'o trafico. O casco antigo se puet dibidir en dos por l'exe que forman as carreras d'o Salbador, plaza de Castiella e a carrera d'o Tozal, corazón d'a ziudat e puesto á on que se trobaba d'antis más o mercato. O seutor norte ye formato por carreras irregulars que s'endrezan perpendicularment á lo dito exe. D'atra man o seutor sur yera l'antiga chudería, situata en o cobalto d'a ziudat, as suyas carreras son radials e comberchen en a plaza. En cheneral o plan de Tergüel nos charra d'una ziudat cristiana de nueba planta. Parixe que en Tergüel no bi abió morería, ya que dengún d'os suyos bicos tien a estrutura d'as carreras estreitas e irregulars carauteristicas d'os bicos andalusins.

No bi abió guaires modificazions en o casco urbán de Tergüel dica o sieglo XVIII cuan s'espaldó a parti más amanata á lo Guadalabiar ta enamplar o camín reyal que iba enta Balenzia. Dimpués se fazioron atras obras, ya difuera d'as murallas, construyendo-se desanches arredol d'a ziudat. A poblazión prenzipia á enamplar-se por a parti oriental, amanixiendo asinas bicos como lo de Cuevas del Siete u os bicos de San Julián e o Rabal á lo sur, frent á lo Tozal.

A ziudat moderna s'estendilló á l'atro canto d'o primitibo tozal á on que ye a ziudat biella, grazias tamién á lo Biaduto, que premite unir as dos marguins. Asti se constuyoron tamién a plaza de toros e o estadio de Pinilla, construyendo-se primero casas unifamiliars á prenzipios d'o sieglo XX e creyando-se dimpués o bico d'o Ensanche, con as suyas prenzipals carreras radials enta o Biaduto

O río Guadalabiar ha estato un obstaclo important que no ha premitito que a ziudat s'estendillase muito enta l'ueste. As prenzipals edificazions d'ista marguin d'o río son bellas industrias e urbanizazions modernas.

Asinas pues a morfolochía urbana d'a ziudat de Tergüel ye de tipo radioconzentrico, adaptando-se á lo suyo entorno e prenendo como exes radials as suyas prenzipals bias de comunicazión como son as carreteras de Zaragoza, Murbiedro e Alcañiz.

Respeutibe á la tipolochía d'as suyas edificazions cal dezir que, encara que l'altaria d'istas ye prou bariable, nunca no blinca d'os 13 pisos. Os edifizios más altos se troban en o Ensanche, estando a torre de Tergüel en l'Abenita Ruiz Jarabo o edifizio más alto d'a ziudat con 13 pisos.^[2]

[editar] Idrografía

Trescruzato por o río Guadalabiar, se troba á man d'o furco que forma iste río con l'Alfambra e dende á on que tamién gosa conoxer-se á lo primero d'istos dica la suya desembocadura en a ziudat de Balenzia como lo río Turia.

[editar] Bicos

Se puet dibidir a ziudat de Tergüel en dos zonas esferenziatas, a marguin oriental d'o río Guadalabiar á on que se troban a mayor parti d'os bicos d'a ziudat e o suyo nuclio istorico e a marguin ozidental á on que podemos trobar prenzipalment zonas industrials e urbanizazions de nueba construzión.

En a marguin oriental se situa o casco istorico d'a ziudat e arredol d'iste una serie de bicos como son o bico d'o Carmen, Cuevas del Siete, Los Baches, Los Arcos, El Carrel, o Rabal u San Julián.

En ista mesma marguin, pero deseparatos d'a resta d'o casco urbán por a rambla de San Julián, se troban os modernos bicos d'o Ensanche e Fuenfresca. Entre as urbanizazions que se troban en a periferia de Tergüel son a Laguna, o Tubo, Los Arreñales, La Guía, Cerro Alcaldes, La Florida, Pinilla, Los Aljezares, Sagrada Familia, Viñas de San Cristobal.^[3]

En a marguin ozidental d'o Guadalabiar destacan o bico d'o Jorgito e a Urbanizazión Pinar de la Muela.

Entre os poligonos industrials cal destacar o poligono de La Paz que se troba chunto á la N-234.

[editar] Bicos rurals

Á más d'os bicos urbans, fan parti d'o monezipio de Tergüel os bicos rurals de Aldeyuela, Bal de Zebro, Billespesa, Billalba Chusana, Lo Campiello, Castralbo, Caudet, Concut, La Guea, San Blas, Tortallata e despoblato de a Gasconiella.

[editar] Clima

O clima de Tergüel ye mediterranio continental de montaña. En berano as temperaturas son suaus, encara que con muita oszilación termica, e en ibierno son fredas, con minimas muit baxas que á begatas baxan d'os -10º. A temperatura meyana d'o mes de chinero ye de 3º e la de agosto de 21,9°, estando a meya añal de bels 10,5°^[4]

As prezipitazions tienen o suyo minimo ibierno e o masimo á la fin d'a primabera. Debito á lo suyo clima continental no son guaire abundants, recullendo-se-ie bels 400 mm. añals.

Oserbatorio de Tergüel

1971-2000	chi	feb	mar	abr	may	chn	chl	ago	set	otu	nob	abi	TOTAL
Temp. masima (°C)	9,3	11,6	14,5	16,2	20,5	25,7	30,4	29,7	25,2	18,6	13,2	9,8	18,7
Temp. minima (°C)	-2,1	-1,1	0,4	2,6	6,5	10,2	12,8	13,0	9,9	5,7	1,2	-0,6	4,9
Prezipitazions (mm)	17	14	19	36	56	43	30	40	36	42	22	20	373

Los records de temperatura rechistratos en l'Oserbatorio de Tergüel son os 39,3º d'o 4 d'agosto de 2007 e os -19,0º d'o 26 d'abiento de 2001.

[editar] Almenistrazión

[editar] Reparto de conzellers

Elezions monezipals[5]
Partito	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007
PSOE			7	9	7	6	8	7
PP/AP			6	7	10	9	8	8
Independientes libres			4	-	-	-	-	-
CDS			2	0	-	-	-	-
CHA			0	1	1	1	1	2
PAR			2	4	2	4	4	4
IU			0	0	1	1	0	0
Total			21	21	21	21	21	21

[editar] Alcaldes

Lista d'alcaldes

Lechislatura	Nombre	Partito politico
1979–1983	Ricardo Eced Sánchez	UCD
1983–1987	Ricardo Eced Sánchez	PAR
1987–1991	Javier Velasco Rodríguez[6]	PSOE
1991–1995	Ricardo Eced Sánchez	PAR
1995–1999	Luis Fernández Uriel[7]	PP
1999–2003	Manuel Blasco Marqués[8]	PP
2003–2007	María Lucía Gómez García	PSOE
2007–2011	Juan Miguel Ferrer Górriz	PAR

[editar] Economía

L'autibidat economica en a capital s'orienta á la industria (con bels 1.832 treballadors) e a construzión (con bels 1.032), encara que o prenzipal seutor ye o seutor serbizios con más de 8.290 treballadors^[4]. Manimenos a poca poblazión d'a ziudat fa que a suya autibidat economica no tienga prou dinamismo, estando una ziudat d'emigrazión.

Esisten barias esplotazions ganaderas e industrias carnicas, adedicatas prenzipalment á lo bestiar porzín, t'abastir o mercato de produtos carnicos con denominazión d'orichen, á más d'industrias de fabricazión prenso e abonos deribatos.

Atro tipo de industrias importants en Tergüel son, por exemplo, as relazionatas con l'automobil, as industrias de transformazión de produtos zeramicos e meneros e a industria forestal^[9]. Entre as 230 industrias que se i pueden trobar, destacan prenzipalment as chicotas. O prenzipal poligono industrial ye La Paz, chunto á la carretera de Zaragoza, con 579.256 m² de superfizie industrial en a suya primera fase e 620.055 m² en a segunda.

A importanzia d'o seutor serbizios se troba en o feito de que Tergüel ye a capital almenistratiba tanto d'a suya comarca como d'a suya probinzia. Encara que no bi'n ha muitos, son más de 1.300 os comerzios que se troban en a ziudat.

[editar] Torismo

Os prenzipals atrautibos toristicos d'a ziudat son o conoxito mudéxar tergüelano e os Aimants de Tergüel. As calendatas con mayor afluyenzia de toristas en a ziudat gosan estar as fiestas d'a Baquilla, os Aimants e a Semana Santa prenzipalment. A ziudat tien un rete d'otels de tres estrellas que premite agüespar á os suyos besitants.

O Palazio de Congresos e Esposizions de Tergüel tamién aculle tot tipo de ferias e congresos, d'entre as que destacan a Feria d'o Pernil e o Salón d'os Aimants.^[10]

[editar] Educazión

Tergüel ye a poblazión á on que se conzentran toz os zentros d'amostranza superior d'a comarca, con barios Institutos d'Amostranza Secundaria e Formazión Profesional e tamién o campus d'a Unibersidat de Zaragoza que encluye as tetulazions de sicolochía, artes politas, zenzias d'o treballo, umanidaz, relazions laborals, machisterio e as inchenierías tecnicas en informatica e telecomunicazions.

[editar] Arte e cultura

[editar] Molimentos

En Tergüel se puet trobar una important muestra de molimentos de totas as epocas dende a Edat Meya dica o modernismo, pasando por o renaximiento u o barroco. Contino aparixen os molimentos más importants clasificatos por epocas.

[editar] Tergüel meyebal e mudéxar

• Entre os molimentos meyebals d'a ziudat de Tergüel cal destacar os que son encluyitos en o conchunto de l'arquiteutura mudéxar aragonesa declarata por a UNESCO como patrimonio d'a Umanidat:
  • A Seu de Santa María, ye una d'as pocas seus, chunto con a de Tarazona, construyitas en estilo mudéxar. Son Patrimonio d'a Umanidat dende 1986 o teito e zimborrio e a suya torre. O suyo orichen se troba en a ilesia de Santa María de Mediavilla d'estilo romanico que prenzipió á construyir-se en 1171 e remató con a construzión d'a torre mudéxar en 1257. Dimpués a ilesia eboluzionarba dende o romanico dica o mudéxar, pasando por atros estilo como lo gotico. A suya frontera neo-mudéxar la fazió lo catalán Pablo Monguió en 1909.
  • A torre e ilesia de San Per. A torre ye d'a mesma epoca que a torre d'a seu. En a ilesia destacan l'abside gotico-mudéxar e a nau interior con o suyo retablo mayor. O conchunto ye patrimonio d'a Umanidat dende 1986. Ista ilesia ya esistiba en 1196, encara que autualment lo más antigo que se conserba ye a suya torre. O suyo retablo mayor que en grandaria ye parellán á lo d'a seu, puet estar obra de Cosme Damián Bas (meyatos sieglo XVI) encara que no se conoxe guaire bien o suyo orichen. O retablo más important ye l'adedicato á los Santos Cosme e Damián, obra de Gabriel Joli (1537), e se troba en a capiella que se diz d'os Aimants ya que ye astí á on que se troboron as momias d'os Aimants de Tergüel en 1555.
  • A torre d'a ilesia de San Martín que data d'o sieglo XIV, construyita en una ilesia que ya esistiba dende 1196^[11]. Ye de planta cuadrata e por debaxo d'o suyo arco pasa una carrera. O suyo contrafuerte de sillería ye obra de Pierres Vedel e fue construyito en o sieglo XVI. Tamién patrimonio d'a Umanidat dende l'año 1986. A ilesia se situa chunto á lo Portal de l'Andaquilla. Destacan bellas pinturas d'o sieglo XVII que s'alzan en ista ilesia, copias de Carracci e Guercino e un lienzo de Santa Teresa, obra de Bisquert.
  • A torre d'a ilesia d'o Salbador ye a más tardana d'as torres mudéxars d'a ziudat e talment por ixo reculle e desarrolla más elementos d'iste tipo d'arquiteutura. Como as tres anteriors ye patrimonio d'a Umanidat dende 1986.
• A ilesia d'a Merzet Iglesia de la Merced ye d'estilo mudéxar d'o sieglo XVI encara que a suya torre ye d'estilo barroco. O suyo retablo de San Chorche, d'autor desconoxito pero á sobent atribuyito á Jerónimo Martínez (1525), tien un gran intrés iconografico.
• Tamién cal destacar entre l'arquiteutura zebil meyebal l'alchub, construyito en 1373.
• A ilesia de San Franzisco ye d'estilo gotico, fue construyita en l'año 1392. A suya nau ye de 5 trampos, destacando á más en o esterior as politas finestras ochibals e as suyas dos portaladas.^[12] Feito construyir entre os años 1391 e 1402 por o arzebispe de Zaragoza García Ferrández d'Heredia, naxito de Tergüel. Obra d'os mayestros Conrat Rey e Gonzalvo de Vilvo.
• O torretón d'Ambeles que feba parti d'a muralla d'a ziudat. Yera un d'os 40 torretons que bi eba e se construyió entre 1475 e 1525.^[12]

[editar] Tergüel renaxentista

• Gallipuent de Los Arcos, d'o sieglo XVI, protechito legalment dende 2007 con a suya declarazión como Bien d'Intrés Cultural.^[13] Ye una obra renaxentista, construyito por Pierres Vedel (1537-1558) tien 150 arcos. Á más de tresportar l'augua teneba la funzión de unir a ziudat con o suyo rabal, premitiendo lo paso de peatons.
• A Casa de la Comunidat, edifizio á on que güé se troba o Museu Probinzial. Construyita por Juan de Rigol e Pedro de Heredia en l'año 1542 yera la seu d'as instituzions politicas que gubernaban a Comunidat mebeyal de Tergüel. Tien 18,65 metros de frontera e 38,50 metros de fundo. A suya frontera tien una altaria de 14,84 metros. Dende 1974 ye Molimento Istorico Artistico de carauter Nazional^[14]
• O Palazio Episcopal, se prenzipio á construyir en o sieglo XVI, pero se remató en o siguient sieglo. Ye l'autual seu d'o Museu Diozesán

[editar] Tergüel barroco

• Palazio d'o marqués de Tosos, protechito legalment dende 2005 con a suya declarazión como Bien d'Intrés Cultural.^[15] Ye un edifizio de finals d'o sieglo XVII, d'estilo barroco, encara que esbiellato en o sieglo XX.
• A ilesia de Santa Teresa d'o sieglo XVII, d'una nau, con crucero e cupula, e buelta de meyo cañón con lunetos.
• A ilesia d'as Claras, ya esistiba en o sieglo XIV. Ilesia de tres naus, destruyita mientres d'a Guerra Zebil. Destacan os suyos frescos, obra de Vicente Vidal.
• A ilesia parroquial de San Andrés, de tres naus con cruzero acubilato de cupula e pechinas adornatas con os blasones d'os Muñoz. Destaca o retablo de l'altar mayor, d'estilo rococó d'a segunda metat d'o sieglo XVIII.
• A ilesia de San Miguel, tien planta de tres naus con buelta de meyo cañón con lunetos e cupula sobre o cruzero. A suya obra más important ye o retablo mayor de Francisco Moya (1750-55).

[editar] Tergüel modernista

• Casa Ferran, en a carrera Nueba numero 4. Edifizio de 1910 seguntes diseño de l'arquiteuto catalán Pablo Monguió Segura, d'estilo modernista. Ye protechita legalment dende 2006 con a suya declarazión como Bien d'Intrés Cultural.^[16]
• Casa La Madrileña, en a plaza Carlos Castel numero 8. Edifizio de 1912 seguntes diseño de l'arquiteuto catalán Pablo Monguió Segura, d'estilo modernista. Ye protechita legalment dende 2006 con a suya declarazión como Bien d'Intrés Cultural.^[17]
• Casa Lo Torico, en a plaza Carlos Castel numero 13. Edifizio de 1912 seguntes diseño de l'arquiteuto catalán Pablo Monguió Segura, d'estilo modernista. Ye protechita legalment dende 2006 con a suya declarazión como Bien d'Intrés Cultural.^[18]
• O Biaduto Nuebo, obra d'os incheniers Hué, Liñán e Carlos Castel de l'año 1929.
• As Escaleretas neo-mudéxars, construyitas entre 1920 e 1921 con l'ochetibo d'unir a gara con o zentro d'a ziudat. En o suyo cobalto se puet beyer un relieu, obra de l'artista Aniceto Marinas.

[editar] Museus

• O Museu Probinzial de Tergüel que se troba situato en a Casa de la Comunidat, antiga seu d'a Comunidat meyebal de Tergüel. Se i puet trobar una sobrebuena colezión de etnolochía, preistoria e arqueolochía d'a probinzia de Tergüel.
• O Museu Diozesán d'Arte Sacro de Tergüel, situato en o Palazio Episcopal, encluye dos salas con colezions de pinturas e esculturas de diferents epocas. O edifizio ye d'o sieglo XVI e o museu s'inauguró en 1984 por Damián Iguacén, allora bispe de Tergüel.
• Dinópolis, o parque paleontolochico más gran d'Europa, con a suya seu prenzipal en a ziudat de Tergüel. Á más d'as esposizions de fosils, en iste parque tematico tamién bi ha espeutaclos e atrazions.

[editar] Parques e chardins

Son poquetas as zonas berdas publicas que bi ha en a ziudat de Tergüel. Entre istas cal destacar o parque de los Fueros que ye o mayor espazio berde d'a ziudat, os chardins d'a Ciudad Escolar, o chardín d'a Glorieta, os chardinez que bi ha chunto á la Escalereta debant d'a gara, un chicot parque en Fuenfresca e belatras chicotas arias berdas en as carreras d'o Ensanche, Fuenfresca e chunto á las carreteras d'Alcañiz e Zaragoza. D'atra man as urbanizazions de las Viñas e Pinar de la Muela tienen asabelas zonas berdas de propiedat pribata.^[2]

[editar] Fiestas

• As suyas fiestas patronals, as Fiestas de l'Ánchel, conoxitas popularment como a Baquilla de l'Ánchel u simplament a Baquilla, se zelebran a primera quinzena de chulio. Destacan en istas fiestas os toros ensogatos, as charangas e l'ambient de borina que bi ha en tota la ziudat. L'auto prenzipal ye o "toque d'o campanico" e a mesa d'o "pañuelico" á lo Torico. En istas fiestas se remera o establimiento d'a ziudat meyebal de Tergüel, o mito d'o toro e a estrela.
• As Bodas d'Isabel de Segura se zelebran toz os años dende 1996 o terzer cabo de semana de febrero. Ye una fiesta en omenache á los Aimants de Tergüel, Juan Martínez de Marcilla, dito popularment Diego de Marcilla e Isabel de Segura. En ista fiesta os tergüelanos se bisten con traches altomeyebals e s'instala un mercato meyebal en as carreras d'o casco antigo d'a ziudat. L'auto zentral ye una representazión teyatral d'a istoria d'os aimants.
• O martes de Pascua se i fa o Sermón d'as Tortiellas que tien o suyo orichen e a fundazión cristiana d'a ziudat, cuan o martes de Pascua de cada año os tergüelanos eslechiban á los cargos d'o Conzello de Tergüel. En ista zelebrazión se gosa salir á minchar en as zonas berdas d'os arredols d'a ziudat.

[editar] Bida nueiturna

As prenzipals zonas á on que se conzentra la bida nueiturna en Tergüel son as carreras entre a plaza del Torico e a Ronda de Ambeles. Entre as carreras á on se pueden trobar mayor cantidat de tabiernas e pubs son San Estebán, Parra, Abadía, San Andrés e Huesca.

En ista zona bi ha dende tabiernas irlandesas á on se puet beber zerbeza dica atras á on se puet chugar á lo billar mientres se toma una copa. A bariedat de mosica que nos ofrexen istos locals ba dende os zaguers esitos pop u house dica mosicas tradizionals, jazz, salsa u mosica alternatiba, á begatas en dreito.

L'atra prenzipal zona de tabiernas d'a ziudat se troba á l'atro canto d'o Biaduto, en o primer Ensanche, arredol d'as carreras Soria e l'Abenita Ruiz Jarabo, á on que podemos trobar tamién gran bariedat de pubs e tabiernas.^[19]

[editar] Gastronomía

A base d'a gastronomía tergüelana como la d'a suya probizia ye a carne de ternasco e o pernil, dos produtos con denominazión d'orichen. Á más en gran parti d'a suya probinzia tamién se fa l'azeite d'o Baxo Aragón, que se fa serbir en totas as rezetas d'a cozina tergüelana.

Entre as berduras destacan o cardo, a borraina u as zelgas. Atros primers platos tipicos son as sopas (más conoxitas las d'allo), asinas como los cozitos e potaches.

O "regañao" ye un produto tipico de Tergüel, feito con una masa de pan con pernil u sardina con pimiento royo e tot cueto en o furno.

Entre os pescatos destacan a truita, frita con pernil, e l'abadexo.

Os más conoxitos lamins en Tergüel son os "sospiros d'aimant", encara que tamién destacan as fruitas d'Aragón, os turrons (prenzipalment de guirlache) e os lamins mudéxars.

[editar] Mosica

Conoxemos os datos d'o establimiento d'a Capiella mosical d'a seu de Tergüel grazias á las suyas Autas Capitulars. Bi eba seis infants, cantaires de mosica d'organo e canto plano, mosicos de chirimías, bajón, cornetas, sacabuche, arpa, organo gran e chicot. O primero d'os mayestros de capiella estió Phelippe Balthasar (1604-1630). Yeran os mosicos en ista epoca seguntes aparixen en os decumentos Geronimillo, Bartolomillo, Blas, Bartolomé Pascual, Joan Gomes, tiples; Francisco Navarro, Martín Ximeno, contraltos; Amancio, "mosico e tenor", Vicente Oller, "mosico e cantor"; Bernad, Bartolomé García y Castillo, cornetas; Pedro Navarro, baxón, e organista Diego Muñoz (1619). Os siguients mayestros de capiella estioron: Juan Brun (1631), Gaspar Queto (1631), L. Ramos (1632), Juseppe de Rada (1633), Martín, M. de Victoria (1638), Miguel Marqués, de Daroca (1644), Cristóbal Galán (1646), Gerónimo Murciano (1649), Miguel Tello (1652) e Jusepe Alcalá (1664). E organistas: Bartolomé Llobera (1630), Juan de Rueda (1632), Baptista González (1652), Vicente Pérez (1652) e Gerónimo Iranzo (1657) entre atros.^[4]

Á más entre os grans mosicos d'a ziudat de Tergüel cal destacar os compositors Antón García Abril e Javier Navarrete, o cantaire pop David Civera u o tenor Andrés Marín.

[editar] Azesos e tresporte

Tergüel ye comunicata por carretera con as atras dos capitals aragonesas, Zaragoza e Uesca, e con a ziudat de Balenzia por meyo de l'Autobía Mudéxar (A-23) que fa o recorrito entre o puerto de Somport e Murbiedro. Con a N-420 se comunica con Cuenca e con Tarragona á trabiés d'Alcañiz. Por a N-330 ye comunicata con Utiel e Albazet, e con a N-234 se comunica con Castiella e Leyón.

A estazión d'atobuses se troba situata en o zentro d'a ziudat e dende ella se puet plegar á lo casco istorico en nomás 5 menutos. Enlaza la ziudat d'os aimants con atras ziudaz importants como Zaragoza, Barzelona, Balenzia, Bilbau, Madrit, Tarragona u Pamplona, á más de muitas localidaz d'as probinzias de Tergüel, Castellón e Balenzia ^[20]. Bi ha serbizio d'autobuses urbans e taxis en a ziudat de Tergüel.

O Ferrocarril Zentral d'Aragón comunica Tergüel con Zaragoza e Balenzia.

Autualment ye en procheuto un aerodromo ta la ziudat de Tergüel con una pista de 2.825 m. de longaria e 45 m. d'amplo^[21]. Se situará en o bico rural de Caudet

[editar] Esporte

O equipe esportibo más important d'a ziudat ye o CAI Voleibol Teruel, equipe de boleibol que chuga autualment en a Superliga, e ye chunto á lo Fabregas Sport Multicaja os unicos equipes aragoneses que lo fan. Á más o Club Voleibol Teruel ye un d'os tres unicos equipes aragoneses que han ganato un tetulo de liga á ran estatal en a suya istoria. Chuga como local en o Pabellón de Los Planos.

O prenzipal equipe de fútbol d'a ziudat ye o Club Deportivo Teruel, establito en l'año 1945 e que autualment chuga en a Terzera Dibisión en o estadio de Pinilla.

[editar] Instalazions esportibas

Entre as instalazions esportibas monezipals d'a ziudat destacan:

• O complexo esportibo de Pinilla, que á más d'o estadio de fútbol encluye trinquet e pista de tenis.
• O pabellón esportibo de Los Planos que encluye a pista prenzipal de fútbol sala, balonzesto, balonmano e boleibol, un rocodromo, gimnasio e salas de tiro con arco, tiro olimpico e esgrima.
• O campo de fútbol Luis Milla, de yerba artifizial.
• O complexo esportibo Las Viñas, con pistas d'atletismo, campo de fútbol e rugby, gimnasio, pabellón e pista de tenis.
• O complexo esportibo San Fernando con pistas poliesportibas esterior e interior.
• Una piszina climatizata de 25 x 12,5.
• As piszinas monezipals de Fuentecerrada, Los Planos, San Fernando e San León.

[editar] Meyos de comunicazión

O meyo de comunicazión local más important ye o Diario de Teruel, establito l'1 d'otubre de 1885 por Alfonso Torán.^[22]. A suya edizión ye d'arredol de 5.000 unidaz.

[editar] Ziudaz achirmanatas

• Lubliniec^[23]

[editar] Tergüelanos ilustres

Entre os tergüelanos más ilustres se troban:

• Segundo de Chomón (zineasta)
• David Civera (cantaire)
• Antón García Abril (compositor)
• Ana Labordeta (actriz)
• Andrés Marín (tenor)
• Luis Milla (futbolista)
• Javier Navarrete (compositor)
• Manuel Pizarro (interpresario e politico)
• Nacho Rubio (actor)
• Joaquín Sanz Gadea (medico)

[editar] Enrastres esternos

Se beigan as imachens de Commons sobre Tergüel.

• (es) Ayuntamiento de Tergüel
• (es) Torre Mudéxar d'O Salvador
• (es) Guía de Tergüel
• (es) Bodas de Isabel
• (es) Aimants de Tergüel
• (es) Torismo de Tergüel

[editar] Referenzias

[editar] Bibliografía

• Allanegui Félez, A.: La evolución urbana de Teruel, Real Academia de Nobles y Bellas Artes de San Luis, Zaragoza 1959. 58 pp.
• Andrés, F.: Disquisiciones históricas sobre el origen de Teruel, Teruel, 1896.
• Blasco y Val, J.: Historia de Teruel, Teruel, 1870.
• Caruana Y Gómez De Barreda. J.: Organización de Teruel en los primeros años siguientes a su reconquista, Teruel, núm. 10, 1953.
• Casas Torres, J. M.: Un mapa de los mercados de la prov. de Teruel, Estudios Geográficos, núms. 20-21, Madrid, 1945.
• Navarro Aranda, M.: Documentos inéditos para la geografía urbana de Teruel. La traída de aguas a Teruel en el siglo XVI, Teruel, núm. 6, 1951, pp. 37-57.
• Navarro Aranda, M.: Función geohistórica de la ciudad de Teruel, Teruel, núm. 3, 1950.
• Soláns Castro, M.: Evolución de la población de Teruel entre 1860 y 1960, Instituto de Estudios Turolenses, CSIC, Teruel, 1968, 220 pp.
• Caruana y Gómez de Barreda, J. : Historia de la provincia de Teruel, Instituto de Estudios Turolenses, Teruel, 1956.
• Buesa Conde, D.: Teruel en la Edad Media, Guara Editorial (Colección básica aragonesa, 27), Zaragoza, 1980.
• Actas Capitulares de la S. I. Catedral de Teruel (1604 e ss.)
• Actas Capitulares de la S. I. Catedral de Albarracín (1592 e ss.)
• Calahorra Martínez, P.: Historia de la Música en Aragón (siglos I-XVII), col. Aragón, Zaragoza, 1977.
• Calahorra Martínez, P.: La música en Zaragoza en los siglos XVI y XVII. I. Organistas, organeros y órganos, Zaragoza, 1977.