Semana
De Biquipedia
A semana (d'o latín septimana) ye un periodo de tiempo de siet días consecutibos. Exzepzionalment, en cualques países y periodos de tiempo se fazión serbir calandarios reboluzionarios con semanas de zinco y seis días entre periodos reboluzionarios, como en l'antiga Unión Sobietica u en Franzia. En cuantas culturas se troba atras agrupazions de días adintro d'un mes, que son equibalents a la semana, pero que no emplegan como base o numero siet.
Contenius |
[editar] Os nombres d'os días d'a semana
Os nombres d'os siet días d'a semana en aragonés son:
[editar] Istoria d'a semana
[editar] O numero siet
Ista dibisión d'o tiempo, sin garra correspondenzia aparent con os meses y os años, ye d'as pocas que tien garra refleixo en fenonmenos zelestes. Atros escayezimientos como o días (chiro d'a Tierra sobre o suyo eixe), u l'año (chiro d'a Tierra arredol d'o Sol), sí que en tienen. Por ixo, se troba opinions oposadas respectibe á l'orichen d'a cantidat de días d'a semana:
- As antigas zibilizazions babilonicas ya feban serbir a semana de siet días. Cada día yera adedicau ta un dios diferent, que yera asoziau a cadagún d'os siet cuerpos zelestes bisibles á güello: o Sol, a Luna y zinco planetas: Mercurio, Benus, Marte, Chupiter y Saturno.
- A zibilizazión indiana conoixeba o conzepto d'a semana de siet días con dibersas referenzias a la Ramayana, un libro sagrau escrito en sanscrito arredol d'o 300 aC, en que se fa menzión de Bhanu-vaar que sinnifica domingo, Soma-vaar que sinnifica lunes... y asinas asinas.
- As primeras pachinas d'a Bíblia explican que Dios creyó o mundo en seis días, y se descansó o seteno.
- Atras tiorías sostienen que o periodo fixo de siet días ye debiu á la cuarta parte d'o mes lunar de 28 días.
[editar] Nombre d'os días d'a semana
Os antigos ebreus simplament numeraban os días d'a semana, fueras d'o seteno, o sabat (shabbat), que yera o día de descanso.
En arabe tamién se numeran os días, y igualment, o seteno ye o sabat (asSabt). O seiseno día se diz güé al-Jum'ah, o día d'a reunión (jum), que ye cuan os musulmans rezan en a mezquita (jâmi).
En griego moderno, os días tamién se numeran, y d'a mesma traza, o seteno ye o sabat (sávvato), y o primer día ye o 'día d'o Siñor' (kireakê). O seiseno día, en griego se clama 'paranza' (paraskeuê). Iste termín, en reyalidat, tamién ye d'orichen ebreu, ya que fa referenzia á la paranza d'o shabbat.
Mientras as luengas mediterranias orientals refleixan bariazions d'a numerazión d'os días d'a semana, as luengas d'Europa Ozidental (fueras d'o portugués) refleixan nombres basaus en os nombres d'os planetas bisibles á güello. Os nombres latins d'os dioses son simplas transliterazions d'os nombres griegos, que yeran, a la suya begada, transliterazions d'os nombres babilonicos, que se remontan á os sumerios.
En aragonés o nombre d'os días d'a semana tamién tien como orichen o nombre d'os astros. Asinas, lunes/luns bien de dies lunis (día d'a luna), martes de dies martis (día de marte)... etz. Respectibe á o sabado, iste nombre promana d'a fiesta ebreya d'o shabbat (día d'o sabat), y o domingo d'a parola latina domus u domine (día d'o siñor).
En o caso d'a luenga anglesa, como en as atras luengas chermanicas, os nombres d'os días d'a semana tienen bella semellanza con l'orichen latín: O primer, segundo y seteno días tienen o mesmo orichen: Sunday, Monday i Saturday (Sol, Luna y Saturno respectibament). O seiseno día, Friday, pareix relazionar-se con Freya, una diosa chermanica de l'amor que se podría corresponder con Venus. O zinqueno día, Thursday, promana de Thor, o dios d'o truen en a mitolochía nordica, que tien o mesmo sinnificau que Chupiter en a mitolochía latina. O terzer día, Tuesday, promana de Tiw, un dios d'a lei u d'a guerra, que podría tener o suyo omologo en Marte. O cuarto día, Wednesday, probién d'o rei d'os dioses Wotan (mitolochía chermanica) y/u Odín (mitolochia nordica). A correspondenzia en iste caso no ye tan platera, encara que Odín, como dios d'a sabiduría podría prener o papel de Mercurio en o caso de l'aprendizache y o conoiximiento esoterico.
[editar] Comenzipio d'a semana
O estándard ISO 8601 identifica o lunes como o primer día d'a semana. En cuasi toz os países d'o mundo a semana prenzipia o lunes, mientras que en Portugal, Brasil y en belatros países anglosaxons (como os EUA y o Reino Unito), a semana escomenzipia o domingo.
A Biblia chodiga establiba o domingo como o día siguient d'o Sabbath de descanso, u siga, como o primer día d'a semana. En Israel, o estau autual d'os chodigos, se practica o descanso laboral o sabado, en os países de tradizión cristiana, o domingo, y en os países musulmans, o biernes.
[editar] A semana en os calandarios reboluzionarios
En cualques calandarios reboluzionarios a durazión d'a semana cambía, igual como o suyo nombre:
- En o calandario republicán franzés, l'año se trestallaba en 36 decades (decadas u periodos de 10 días) y 5 días suplementarios.
- En o calandario reboluzionario sobietico, se substituyó a semana de siet días por una de zinco, con a finalidat de borrar as connotazions relichiosas d'o domingo como o 'día d'o Siñor'. Ista iniziatiba nomás duró dos añadas: en os atros nueu años que se fazió serbir iste calandario, s'emplegó una semana de seis días.
