Idioma rumán

De Biquipedia
(Reendrezato dende Rumán)
Ir ta: navego, busca
Rumán
Română
Atras denominacions: Rumanés
Parlato en: Rumanía, Republica de Moldavia, Serbia, Canadá, Estatos Unitos, Rusia y atros
Rechión: Europa Centro-oriental
Parladors:

• Nativos:
• Atros:

28 millons

• 24 millons
• 4 millons

Posición: 36 (Ethnologue 1996)
Filiación chenetica: Luengas indoeuropeas
 Italicas
  romances
   Romances orientals
    Rumán
Escritura: Alfabeto rumán (latino)
Estatus oficial
Oficial en: Flag of Romania.svg Rumanía
Flag of Moldova.svg Republica de Moldavia
Flag of Vojvodina.svg Voivodina (Serbia)
Flag of Europe.svg Unión Europea
Unión Latina
Luenga propia de: {{{propia}}}
Reconoixito en: {{{reconoixito}}}
Regulato por: Academia Rumana
Academia de Sciencias de Moldavia
Codigos
ISO 639-1 ro
ISO 639-2 ron (T) / rum (B)
ISO 639-3 ron
SIL
Map Roumanophone World.png
Estensión d'o Rumán

A luenga rumana u rumanesa (limba română), denominata por bells lingüistas dacorrumana, ye una luenga indoeuropea d'o grupo italico que fa parte de sozgrupo romance. Entre as luengas romances, o rumán ye cinqueno por numero de parladors, seguindo a o espanyol, o portugués, o francés y l'italiano.

mapa de dialectos d'o rumán

En a Edat Meya o rumán no s'escribiba ye posible tener conoixencia d'a existencia d'esta luenga por elementos rumans en meyo de textos escritos en antigo eslavo eclesiastico, (o mesmo que se desveniba con l'aragonés con respecto a lo latín meyeval enantes d'o sieglo XIII). Tanto a ilesia ortodoxa feba servir o eslavo eclesiastico como a ilesia catolica, que feba servir o latín, aturoron o desembolique d'o rumán como luenga escrita. Dende o sieglo XV y XVI encomenzó a superar-se esta situación, en parte por a reforma protestant que plegó ta tierras d'os saxons transilvans. A reforma protestant yera partidaria de fer servir as luengas nacionals en a liturchia. Por atra part dende o concilio de Trento a ilesia catolica tamién feba servir as luengas nacionals.

Contenius

[editar] Fonetica

A vocal latina A evoluciona en posición atona a una vocal neutra ă, y a vegatas tamién en posición tonica (por eixemplo en o morfema presonal de primera presona plural -ăm).

A vocal latina A seguita d'a N evoluciona a un fonema diferent que se representa con o diacritico â y que presenta un equivalent en albanés.

  • MANUM > mână ("man").

A -L- intervocalica latina pasa a -r-:

  • FILU > fir
  • GULA > gura

[editar] Lexico

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo lexicolochía d'o rumánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O lexico rumán ye d'orichen latín en as parabras de mayor uso, pero s'esferencia d'atras luengas latinas en tener un mayor porcentache de lexico eslavo, griego, turco y hongaro, a més d'o substracto daco.

[editar] Lexico daco

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo substracto daco en rumánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O sustracto d'o idioma rumán ye o daco, luenga d'os pueblos prerromans conoixitos como chetos por os griegos, a lo sur d'os Carpatos y dacos por os romans, a lo norte. Belunas d'estas parabras tienen equivalents en albanés y esto ye un argumento a favor d'a teoría de l'orichen daco d'a luenga albanesa.

A parabra mal que significa "ribera" u "marguin d'o río" u "ripa" en rumán y "mont" en albanés poderba tener relación con a denominación Dacia Maluensis d'una parte de Dacia, que en tiempos d'o emperador d'orichen hispanorromán Marco Aurelio esdevién a Dacia Ripensis.

A parabra rumana argea tien relación con l'alganés ragal, ("capana").

[editar] Particularidatz d'o lexico latín

Entre os elemenos latins d'o lexico rumán s'obserba l'ausencia de muitas parabras comuns a totas as luengas romances occidentals (no se troban os resultatos d'a evolución de contentus, semper, amare, amicus, carus y centum, que se troban sustituitas por parabras d'o substracto daco u d'o superstracto eslavo).

Bi ha parabras latinas només conserva que o rumán:

  • LIBERTARE > a ierta, ("perdonar", pareixito a lo latinismo barkhatu present en vasco, derivato de PARCERE)
  • INTELEGERE > a înţelege, ("entender", coincident con o latinismo endegatu present en vasco)

Bi ha parabras que han preso atro significato:

  • ANIMA > inimă, ("corazón", y suflet ye "alma")
  • EXCALIDARE > a scălda ("banyar")
  • ALVINA ("Arna", parabra relacionata con relacionado "alviolo", "Arbiol") > albină (abella).

Bi ha elementos latins que ilustran l'antiga vida urbana d'a Dacia romana perdita quan as invasions godas y hunnas:

  • PAVIMENTUM > pamânt, ("suelo", "tierra", ilustra que quan as invasions barbaras os habitants romanizatos d'as ciudatz fuyoron t'o meyo rural, on diciban a lo suelo de tierra como si estase o suelo pavimento d'as ciudatz d'orichen).
  • VETERANUM > batrân, ("viello").

O rumán comparte con l'aragonés y catalán o resultato d'o verbo PLICARE dende o suyo significato melitar:

  • PLICARE (PLICARE TENTORIA, "plegar a tienda") > a pleca, ("ir-se-ne", pareixito a l'aragonés plegar pa dicir "rematar a fayena y ir-se-ne".

Atra curiosidat d'o lexico d'orichen latín en rumán ye que bella parabra ha plegato por diferents camins, u por l'hongaro u por o griego moderno, como a parabra CALAMARIUS ("tintero"), que en o Banato se diz călămariş porque provién de l'hongaro kalam찼ris y en rumán de Muntenia y standard se diz călimara porque provién d'o griego moderno.

[editar] Lexico eslavo

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Superstracto eslavo en rumánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O eslavo eclesiastico yera a luenga liturchica d'os vlacos en Moldavia, Vlaquia y Transilvania, que yeran ortodoxos. A l'igual que se desvién con l'aragonés y la luenga liturchica latina u o latín meyeval arromanzato, as primeras muestras escritas d'idioma rumán son conchuntos de parabras rumanas en meyo de textos en eslavo eclesiastico. A importancia relativa d'o lexico eslavo ye obchecto de discrepancia, y dificil d'evaluar, sobretot quan en o periodo d'entreguerras muitas parabras eslavas han estato sustituitas por equivalents franceses, italians u latins, (relatinización). Parabras eslavas que s'emplegan muito en rumán son: da ("sí", afirmación), bici ("zurriago"), bârlog, ("escondrillo", "amagadero" d'un animal gran), castravete ("pepino"), cofă ("pozal" de fusta d'abete), dragoste ("amor"), glas ("voz", "trino"), horn ("chaminera"), iubire ("amor"), pustiu ("desierto", como adchectivo), pustie ("desierto", como sustantivo), ţintă ("obchectivo", "diana", "blanco a on lanzar"), a azvârli ("lanzar", "chitar", "arrullar").[1]

[editar] Lexico hongaro

O lexico hongaro entró dende o sieglo X, quan os hongaros encomienzan a ocupación d'o Banato y Transilvania, (Erdely en hongaro) dica o sieglo XX, quan pierden o control d'estas rechions de Rumanía. As parolas d'orichen hongaro podrían suposar o 2 % d'o total en o vocabulario rumán.[2]

Parabras d'orichen hongaro son:

Bi ha bells verbos d'orichen hongaro que a l'egual que os verbos d'orichen eslau s'han asimilau a los verbos d'a conchugación rematada en i:

  • a alcătui ("formar", "constituir") < alkot.
  • a bănui ("suposar", "sospeitar") < bánni.
  • a bântui ("encorrer", "estar afectau por bellacosa negativa").
  • a cheltui < költeni ("gastar")
  • a făgădui < fogadni = ("prometer")
  • a mântui < menteni = ("salvar").

A terminación -oara ye l'adaptación en rumán a la terminación hongara -var, que deriva tamién de varos.

[editar] Lexico turquico

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Lexico turquico en rumánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A mayor parte d'o lexico d'orichen turquico entró en o periodo otomán y puet decir-se "turqués", pero tamién puet haber-ie parabras turquicas venitas con os pueblos nomadas d'as estepas euroasiaticas como os pazinacos y cumans, que convivioron con os vlacos en as planas de Muntenia y Moldavia. En o rumán de Transilvania estas parabras son menos numerosas.

Parabras turquesas son: Cioban ("pastor"), Odaie ("cambra", habitación), Musafir ("huesped"), Bacşiş ("propina", "soborno"), Bucluc, cafea ("café"), Calabalâc ("trastes", "bartulos"), chibrit ("misto", "fosforo"), duşman ("enemigo"), geam ("veire"), halva (cierto tipo de confit oriental), tutun ("tabaco"), mahala ("suburbio", "vico marguinal" en realidat una parabra arabe como l'aragonés meyeval "almofalla" pero venita a traviés d'o turco). Os sufixos -lic y -giu tamién son turquismos: bulangiu ("maricón"), geamgiu ("vidriero"), iaurtgiu, ghiurghiuliu ("tinto", referito a vins), giuvaergiu, macaragiu, sacagiu, bragagiu, cafegiu, camionagiu, tutungiu ("estanquero"), Cismigiu.

Muitas parabras turquesas s'han deixato de dicir, sustituitas artificialment por parabras francesas, italianas u latinas dende que a Rumanía independient miró d'amanar-se culturalment a Europa occidental.

[editar] Lexico griego

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo helenismos en o rumánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A diferencia d'atras luengas neolatinas en rumán bi ha helenismos recients, que plegoron quan o dominio otomán, especialment entre os anyos 1711 y 1821 quan o gobierno d'os funcionarios griegos fanariotas. Muitos griegos emigroron ta Vlaquia-Moldavia y trayoron parabras nuebas, a mayor parte ya desapareixitas. As que encara s'emplegan prou son: anapoda ("al revés"), conopida ("coliflor"), fila ("fuella de paper"), filotimie ("amor propio"), molima ("contachio", "epidemia"), nostim ("chentil", "agradable"), a plictisi ("aburrir").

[editar] Lexico alemán

S'ha quiesto interpretar parabras como gard ("valla") y Baltă ("paúl") como d'orichen chermanico oriental (a branca chermanica a la que perteneixeba a luenga d'os chipidos y a luenga gotica, d'os godos), pero no ye pas seguro y no ye de descartar que sigan d'orichen daco u eslavo.

Bi ha chermanismos antigos que plegoron a traviés d'o latín bulgar Tapă ("cepo"), Tufă ("barcera").

En o Banato y Transilvania bi ha muitas parabras alemanas, belunas traitas por os saxons transilvans en o sieglo XIII, belatras pos os suabos d'o Danubio en o sieglo XVIII y por l'administración austriaca en o Banato, Transilvania y Bucovina.

Dende as ciudatz saxonas de Sibiu y Braşov muitas d'estas parabras pasoron t'o rumán d'Oltenia y Muntenia por as relacions comercials como por eixemplo:

  • Ferdelă: unidat de mesura de capacidat de 20 litros.
  • Corfă: "canasta", d'o saxón transilván fyrdel, alemán actual Viertel.
  • Ştreang: "cuerda", de l'alemán Strang.
  • P창rgar: consellero, ciudadán, a traviés de l'hongaro antiguo Purgar, de l'antigo saxón *Purger, equivalent a l'alemán actual Burger.
  • Ladă: "caixa", de l'alemán Lade, a traviés de l'hongaro L찼da.

A presencia d'axkenazís, que charraban yídix, tamién trayó muitos chermanismos:

  • Belfer: mayestre, ayo.

[editar] A relatinización lexica d'o rumán

A mayor parte d'as parabras latinas d'orichen culto no amaneixen en rumán dica fins d'o sieglo XVIII, a traviés d'escritors transilvans grecocatolicos, que heban estudeyato en Roma u Viena y se proposaban de purificar a luenga d'elementos forans. Destacoron n'esta fayena George Şincai y Petru Maior.

En o sieglo XIX en Vlaquia y Moldavia atros escritors siguioron esta mesma linia, plegando a desacheracions como as d'o erudito A.T Laurian: En os tiempos que l'alfabeto cirilico fue sustituito por l'alfabeto latín a més d'introducir parabras latinas pa sustituir parabras rumanas d'orichen latín, se precuraba achustar as parabras rumanas en a nueva ortografía a una suposata etimolochía latina:

Entre as parabras romances acestora se escribiba questora, credinţa se escribiba credentia y adecă s'escribiba adeque

Entre as parabras eslavas război s'escribiba răsbel, como si derivase de RES BELLICA

A relatinización continó a fins d'o sieglo XIX y prencipios d'o sieglo XX, prenendo como base o francés y en menor mesura o italián, y por eixemplo jupân fue parcialment sustituito por şef.

[editar] Morfolochía

Bi ha prefixos y sufixos d'orichen eslavo:

  • ne-: nebun, ("barrenato"), necredincios, nerabdare
  • răz-: visible en război, ("guerra"), răsuci, răzgândi,răsculat, răscopt, răztalmacit.
  • -ac: sarac
  • -că:
  • -aci:
  • -eală:
  • -nic: intuneric, ("escuro").
  • -an: băietan, sărăcan, bogătan, prostovan
  • -işte:
  • -iţă: fetiţă

Por a evolución d'a conchugación verbal o rumán se situa chunto con o italián, francés, catalán y atras luengas en un "aria innovadora" seguntes Heinrich Lausberg, compartindo una evolución pareixita en os verbos incoativos y o participio.

En bells aspectos o rumán y os dialectos italians d'o sureste fan part d'una "romanidat interhadriatica", por exemplo o sufixo -IDIARE d'os verbos freqüentativos interfirió en a evolución d'a primera conchugación latina enta a primera conchugación d'ixas luengas romances, amaneixendo uns incrementos verbals en as formas presonals que deriván de -IDI-. D'esta traza bi ha dos variants d'a primera conchugación u conchugación rematata en -á, (eu cânt) una dreitament derivata d'a latina y atra con una -z- (eu lucrez), a l'egual que en atras luengas bi ha dos variants d'a conchugación en -ir una normal y atra incoativa.

[editar] Referencias

  1. Maria Boatcă, Silvestru Boatcă, Marcel Crihană Gramatica limbii române explicată şi cu exerciţii Edit-construct 2000.
  2. Maria Boatcă, Silvestru Boatcă, Marcel Crihană Gramatica limbii române explicată şi cu exerciţii Edit-construct 2000.

[editar] Bibliografía

  • Carlo Tagliavini Los orígenes de las lenguas neolatinas. Introducción a la filología romance. Fondo de Cultura Economica.
Wikipedia
Ista luenga tien a suya propia Wikipedia. Puetz vesitar-la y contribuir en Wikipedia en Rumano.


Luengas romances
Aragonés | Arrumán | Asturleyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés y Jèrriais), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián
Flag of Europe.svg Luengas oficials d'a Unión Europea Flag of Europe.svg
Alemán | Anglés | Bulgaro | Castellán | Checo | Danés | Eslovaco | Esloveno
Estonio | Finés | Francés | Griego | Hongaro | Irlandés | Italián | Letón | Lituán
Maltés | Neerlandés | Polaco | Portugués | Rumán | Sueco
Fuent: Pachina oficial d'a UE

Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas
En atras luengas