Reyal Monesterio de Sant Beturián

De Biquipedia

(Reendrezato dende Reyal Monesterio de Sant Beuturián)

Iste articlo trata sobre o Monesterio de San Beturián en a Balle d'A Fueba; ta altros emplegos se beiga Sant Beuturián (desambigazión).

A frontera prenzipal d'o monesterio, obra d'o sieglo XVI.

O Monesterio de Sant Beturián (ofizialment e en castellano "Real Monasterio de San Victorián"^[1]) estió o más importante monesterio d'a metat oriental d'o Perineu aragonés, que chuntaba baixo d'a suya churisdizión, en a suya epoca más dorata, más de 50 lugars e lugarons d'as comarcas de Sobrarbe e Ribagorza, que el combertiban en uno d'os referenziables más importants de toda l'España d'ixes tiempos. Estió, tamién, d'alcuerdo con a tradizión, o primer monesterio que se posó á iste canto d'as montañas (con o nombre de Monesterio d'Asán), anque tota una man de reformas posteriors con os sieglos n'han borrau os rasgos d'ixa epoca más antiga.

O conchunto d'edifizios que güei forman o monesterio fincan en l'estremo más nort-oriental de l'autual termino monezipal d'O Pueyo d'Araguás (Sobrarbe), en a redolada natural de Baixo Peñas (a bersant de más ta'l sur d'a Sierra Ferrera), en a parte más alta d'a balle d'A Fueba, á on que lo monesterio se costruyó orichinalmente en o sieglo XI, diz que á l'alto d'altro que ya i eba en o puesto.

[editar] O monesterio d'Asán

As partes más antigas d'o monesterio son grandament malmesas. En a imachen, o deambulatorio d'o claustro apuntalato ta que no caiga.

l'Articlo prenzipal d'iste alpartato ye Monesterio d'Asán.

O monesterio de Sant Beturián el constituyen un conchunto d'edificazions que s'alzan en o puesto á on que antes se i alzó un altro orichinalmente dito Monesterio d'Asán (dende lo sieglo VI u talment VII). D'aquel monesterio mos n'han quedatas nomás que unas cuantas trazas, mesas en o monesterio autual, que se costruyó astí en diferents fornadas d'entre os sieglos XI e XVIII.

O monesterio d'Asán diz que talment el fundoron en os tiempos d'o rei bisigodo Gesaleico, entre os años 507 e 511, estando si que d'ista informazión s'en tenese garra zerteza, lo un más antigo d'España. Se'n sabe que, en ixes tiempos, o santo Beuturián, que meditaba en a aposada espluga d'A Espelunga (enguán, feta ermita) el mantenioron os monches d'o monesterio dica que el fayoron abat d'él, á redol de l'año 511 (cuan que aparixe un decumento suyo con a norma que abió de rechir a bida monastica d'o lugar).

As barzas e a broza s'han fecho duenias d'o claustro romanico.

Altros istoriadors, no obstant, dizen que o monesterio d'Asán se podeba trobar en a redolada de Mont Aragón (Foya de Uesca), costión que malmatería os argumentos que tradizionalment s'han datos d'as radizes orichinals de Sant Beturián en Sobrarbe. Os partidarios d'ista teoría sostienen que os monches asanenses marchoron d'o monesterio orichinal ta resguardar-se d'o reinato d'os musulmans en a Fueba alta, porque o puesto yera guardato por os bezinos contes d'a Ribagorza, de tot en o sieglo X, e que alabez se i lieboron os despulles d'o santo Beturián ta enterrar-los en o lugar, á on que n'alzoron una ilesia que fayó d'embrión ta l'autual monesterio.

O monesterio d'Asán, tamién, lo emplegoron de largo de tota la epoca bisigotica como seminario ta os bispes d'a rechión oriental d'o Perineu. Se crei, por ixo, que eban estato monches d'Asán os bispes Gaudioso de Tarazona, Aquilino de Narbona, Tranquilino de Tarragona, Audeberto e Bizient de Uesca.

[editar] Refundazión e poderío meyebal

O monesterio de Sant Beuturián, refundau por Sancho "Lo Mayor", s'alza dend'o sieglo XI por alto d'A Fueba e Sobrarbe.

O monesterio el refundoron por orden d'o rei Sancho III "Lo Mayor" (1000 - 1035) ta dar-le bida á lo suyo procheuto d'organizazión d'os territorios de reconquiesta meyante l'establimiento de comunidaz monacals que els chestionesen, ta fer a cual cosa se trayoron una comunidat de monches franzeses d'a Orden de Cluñego. De mientres d'o reinato d'o borde de Sancho, Remiro I (1044 - 1063), e d'o fillo d'éste, Sancho Remíriz (1063 - 1094), o monesterio se debenió un d'os más importants d'o reino, conzentrando-ie tota la frebera politica e melitar d'a suya epoca en os condatos de Sobrarbe e Ribagorza, bella maniera como en yera Sant Chuan de la Peña ta lo biello Aragón^[2].

As posesions que ya teneba lo siñorato de Sant Beturián, con l'adizión d'os territorios que le'n dió Remiro I (d'entre els, as fincas d'altros monesterios d'a redolada) el combertioron en un gran siñorato d'estilo feudal, que achuntaba baixo d'a suya churisdizión á sabe'ls lugars e tierras, fendo que lo suyo rolde d'enfluyenzia (no nomás que relichiosa, tamién politica e melitar) alquerise espezial traszendenzia por trobar-se tan amanato d'a muga inferior con l'Al-Andalus, t'á on que s'abrían de derichir os esfuerzos de reconquiesta d'os siguients años (reconquiestas enta la balle d'a Isabana, as ziudaz de Graus e Balbastro, etz.).

En as siguients decadas, cuando que la reconquiesta s'adebantó enta la tierra plana e la depresión de l'Ebro, o interés d'os monarcas se desbincló muito d'os siñoratos d'a montaña, que no teneban ya ixe intrés estratechico que eban puesto tener en epocas anteriors. Á partir d'ixe momento, Sant Beturián caye no en l'oblido, pos tenió una gran importanzia como zentro relichioso por diferents sieglos, pero mica más fayó fallida en retrirar-se la muga más ta lo sur, dixando-ie una distanzia considerable por meyo. Asinas, o puesto deixó d'estar lo zenobio á on que se feban enterrar os nobles de Sobrarbe e Ribagorza (asegura a tradizión que ye astí á on que se fayó lo enterramiento de Enego Ariesta^[3], anque ixo ye poco probable), e se combertió en un siñorato que se sostentaba nomás que en as rentas agricolas.

O sarcofago á on que, presuntamente, reposaban os despulles d'Enego Arista u lo conte Gonzalo. Se i leye poca cosa en as inscripzions, pero se destingue bien a parola "Rex" (rei).

A incorporazión de nuebas ordens monasticas á lo reino d'Aragón, en o sieglo XII, fayó más lemitato ño poder que teneban os beneditins en a politica, rematando de perfilar el que ya s'eba feto prebesible en os años anteriors, que o siñorato de Sant Beturián abría de baler-se por si mesmo de benidero. A susistenzia autarquica d'o gran siñorato perinenco se fayó en os siguients 100 años, dica que lo debenir-se d'as pestes e d'a despoblazión d'o sieglo XIV en as arias rurales que el sostentaban complicoron a suya situazión. A reazión d'os abaz, apuyando os impuestos, fayó mermar-se os animos d'o campesinato, e s'alimentó asinas o proliferar de bandolers (fenomeno que tendría una gran traszendenzia en tot Aragón en os siguients sieglos) e lo malestar cheneral d'a poblazión.

O sieglo XVI estió un sieglo de luzes e d'escuridaz ta'l monesterio; d'una parte, bellos enfrentamientos e asuntos de sangre en a redolada mos parlan d'una epoca en a que, talment por estar atabalatos economicament, os abaz de Sant Beturián s'aduyaban de bandolers e altros criminals ta posar miedo en a chent d'os suyos domenios ta que pagasen os impuestos que les demandaban, de l'altra, as construzions d'o rezinto monastico diz que charran por si soletas, una enamplazión d'as fortificazions d'o monesterio (á par d'alabez, o monesterio teneba murallas) e la construzión d'un Casal Abatial (una gran abadía), datato de l'añada de 1575, que se i conserba encara, ilustran d'os diners que alabez ya correban bien.

Escultura d'a reina Elisabel de Farnesio, muller de Felipe V, enna ilesia d'o monesterio.

No obstant, en l'año 1571 una bula papal, que promulgó lo Papa Pío V, esprobeyó lo monesterio de Sant Beturián de muitas d'as suyas fincas en o interés pontifizio de fer dotazión ta la nueba diozesis que eban creyata en Balbastro. A perduga d'ixas fincas fincó la territorialidat de Sant Beturián en malas condizions ta concarar os años beniders, e se desmembró buena parte d'o suyo siñorato, dixando ta os años posteriors una uembra firme de pobreza que se podeba poner en cualsiquier momento á l'alto de l'antigo monesterio. A decadenzia d'o zenobio sobrarbenco se tornó más fura á partir d'o tombant d'o sieglo XVI enta lo XVII, cuan que lo monesterio amenistó que l'aduyase la casa reyal ta mantener-se. Os esfuerzos que en eban feito grande a suya figura, por manos d'os antigos reis d'Aragón, se fayoron asumitos alabez por os reis Felipe III (en o XVII), Felipe V e Carlos III (en o XVIII) en diferents interbalos de tiempo inconnexos, que por cuentas d'alzar-ne la economía e restituir-le a biabilidat, nomás que contrebuyoron á meter-le obras e reformas (como la construzión d'a nueba ilesia prenzipal) que el cobrioron de galanura pero que no feban pas que os monches d'o lugar bebisen guaire millor.

[editar] A ilesia

A nau prenzipal d'a ilesia se construyó en a primera metat d'o XVIII, sobre l'antiga ilesia romanica, con patrozinio reyal.

Se fayó important, en rematar a Guerra de Suzesión, o patronato e relazión d'o rei Felipe de Borbón con o monesterio, d'o cual en asumió los gastos de reforma e enamplazión d'a ilesia prenzipal (d'entre os años 1734 e 1736). En a ilesia, se metioron dos esculturas de cheso por alto d'as dos puertas laterals de l'altar. La una con a imachen d'o mesmo rei (autualment, perdita en cayer lo tellato) e l'atra d'a reina (atualmente mutilata, pero encara destinchible).

A ilesia anterior, que yera fundamentalment romanica, teneba unas galerías laterals goticas, formando un conchunto defizil de datar, anque en alzar-se la nueba forma barroca, con o tellato muito más alto, se conserboron as galerías laterals. As parez d'o templo son fetas de piedras picatas polidas en a frontera meridional, á on que s'ubre una roseta discreta e ne fa meyo tapata la paret d'o fosato que la arredola, que estió un pensamiento prou agudo d'o mayestro construtor ta isolar-la d'a umedat d'o terreno, pos finca o conchunto en un puesto desnibelato que abría forzato que la ilesia tenese uno d'os suyos laterals parzialmente enronato en a montaña.

A nau tiene arcatas en l'alto que son fetas de ladriellos, que en o zimborrio zentral d'alto d'a cruzera son o material que i predomina. A cruzera sostenta lo zimborrio con cuatro arcadas que deixan puesto en os cuatro cantos suyos ta que i aiga pechinas, á on que son marcatoss en altorrelieu os cuatro bispes, pais d'a ilesia.

A portalada d'a ilesia, d'o sieglo XVIII. En 2006, dimpués de restaurar-se.

As arcadas formeras, que s'alzan d'entre os pilars prenzipals d'a nau zentral d'o templo, tienen importants motibos en altorrelieu d'estilo barroco, á l'uso d'a epoca en que fayoron a obra, compuestos fundamentalment d'escudos chicolons (lurs debuixos interiors s'han perdutos) arredolatos de grans sargas e tiras bechetals que representan cardelinas e altras fuellas carauteristicas de yerbas comuns.

A sacristía tiene dos puertas, la una á cada costato de l'altar d'a ilesia, e á l'alto d'elas se troban as esculturas d'o rei e d'a reina que costeyoron a reforma d'a ilesia. Por debaixo d'a sacristía ibi ha una cripta á on que se feban enterramientos en nichos.

Detalle d'o escudo d'o timpano d'a portalada

A portalada d'a ilesia, en o terzer segmento d'a suya frontera sur-ueste, ye falastrosa á saber-lo, feta de piedras picatass polidas, tiene l'escudo emblematico d'o monesterio grabau enna piedra d'o suyo timpano.

A torre d'o campanar s'alzó mayoritariamente en a segunda metat d'o sieglo XVIII, mientres d'o reinato de Carlos III, anque conserba en o cuairón d'a puerta d'azeso una figura santa grabata en a piedra, d'un santo defizil d'identificar que ye sentato en un trono con un libro en as mans. A más gran parte d'os espertos consideran que ixa piedra ye una d'as pocas restas d'a epoca más antiga d'o monesterio que se ban conserbar en as reformas posteriors, estando talmente d'epoca romanica.

Campanar de Sant Beturián, d'á baixo d'a cara oriental.

A resta d'a torre tiene 5 pisos d'alto, e ye una d'as más altas de tot o Sobrarbe. A estrutura ye alazetata d'entre l'abadía e la ilesia d'o conchunto, per alto d'a sacristía meridional, e se construyó con piedras picatas bien parellatas, polidas, e con firmes escuadras bien definitas. A cambra d'as campanas tiene cuatro güellos; uno ta lebant, l'atro ta ponient, e dos ta'l sur, t'A Fueba, mientres que no en tiene garra en o canto norte por á on que se troba a Sierra Ferrera e asinas no fería negozio de tener-ne. En toda a escalera ta puyar-ie se troban dibersas aspilleras por á on que en epocas de conflito se podeba disparar.

[editar] Patrimonio rescatau

Dimpués d'a Desamortizazión de Mendizábal, en l'año 1836, la ya chicota comunidat de monches que el abitaban marchoron, e o monesterio quedó definitibament desabitato. Ixe estato d'abandonamiento propizió que en os siguients 100 años, aprosimadament, se ise malmetendo progresibament o conchunto monastico, dica que en esprenzipar-se la decada de 1950, a inminent ruina d'o conchunto obligase que a diozesis de Balbastro en ese de rescatar toz os biens istoricos e mobiliario, espezialment los uns d'o templo, ta restaurar-los e repartir-los por altras ilesias d'a probinzia.

Asinas, o retablo mayor d'o templo se liebó enta Balbastro, á on que encara se i-puede beyer en a seu. Ixe retablo, pintato en o sieglo XVI dobre 5 tablas de madiera, se purgó e encara se puede beyer en esposizión.

O deambulatorio d'o claustro muestra perfetament l'estato d'abandonamiento e lenta restaurazión que se son fendo en o monesterio. En a imachen, en 2006 dimpués de reponer-se as cubiertas.

Cosa semilar pasó con a sillería d'a ilesia, d'o sieglo XVIII, que se conserba en a ilesia de Boltaña. Antes yera en o coro baixo d'a ilesia, d'entre os segundo e terzeno cuerpos d'o templo, e teneba las cadieras grabaturatas con motibos bechetals e cheometricos, en as cuals se representaban eszenas d'a bida d'o santo-abat en os respaldos.

Atros obchetos s'han repartitos por as ilesias d'a diozesis, como candeleros, fronteras d'altars, sacras, etz. Estando talment lo un más destacable una mitra de l'abat, d'a segunda metat d'o sieglo XI, feta de lino con cruzetas royas e galons cusitos con filos d'oro, unica en España, que se troba atualment en o Museu Diozesano de Balbastro^[4].

[editar] Falordias e mitos locals

De Sant Beturián en Sobrarbe se'n dize que ye o puesto á on que s'enterró o rei Enego Arista e tamién o rei Gonzalo d'o reino de Sobrarbe. Ista informazión ye de mal fiar, anque as inscripzions en o sarcofago e capelleta que se trobaban en a ilesia pareix que ye ixo el que dizen.

Que ye en o monesterio á on que se redactoron os Fueros d'Aragón.

Tamién s'ha dito que se fayó en o monesterio a primera trobada d'entre las representazions de Remiro II e o conte Ramón Berenguer III de Barzelona ta apalabrar o matrimonio d'os suyos fillos que abría de dar a Corona d'Aragón. Ixas informazions nunca no s'han puesto contrastar.

[editar] Restaurazión

l'Estato d'a ilesia de San Beturián en l'año 2000, d'antes no se posasen as cubiertas que yera tot á la intemperie. Por alto d'as arcadas se beye a Sierra Ferrera.

En l'año 1992, o Ministerio de Cultura d'España conzedió la cantidat de 50 millons de pesetas (bels 300.000 €) enta la suya restaurazión, pos ya se trobaba por ixa epoca en estato de ruina. Años dimpués, d'entre 2000 e 2002 se destinoron 780.000 € ta ficar-le unas cubiertas probisionals que frenasen a degradazión de lo interior d'a ilesia, á on que ya s'eba perdito gran parte d'a balor artistica d'os altorrelieus barrocos e d'as esculturas en cayer o tellau.

Á l'año siguiente, (2003), o Gubierno d'Aragón destinó 120.000 € enta la restaurazión d'a torre suya, a portalada, e la consolidazión d'a nau zentral d'a ilesia, anque s'abió de meter una altra remesa de diners en 2004 ta recuperar os desperfetos que i eba feitos una turbera en as cubiertas que teneba l'edifizio. No obstante, as interbenzions fetas han estato de tot masiato pocas e simpleras t'acompletar-ne l'aspeuto, e se conoixe que de 2005 esiste un compromiso d'o Gobierno d'España (anque sin de zifras ni calendatas concretas d'atuazión) ta meter os diners que calen e refer-lo entiero^[5]. Altras aportazions de fuera d'organismos ofizials s'han feto, sobre todo por mán de meyos de comunicazioón e entidaz interesadas en a istoria aragonesa^[6].

[editar] Galería

Arcadas ochibals, d'estilo gotico, en a ilesia.	Capelleta romanica dintro d'a ilesia.	Motibos barrocos d'as arcadas formeras d'a ilesia, restauratos.	Frontera meridional d'o monesterio.
Una finestra d'a ilesia, á on que i dize l'añada d'a suya construzión (1734).	A portalada á l'año 2000, d'antes que no se restaurase.	A cripta de baixo d'a sacristía, en l'año 2000 antes que no se zegasen os ninchos.	O Toledo d'a Nata embisto d'alto d'o campanar.
Una ruixiada en as balles d'a Zinca e de l'Ara.