Caxico

De Biquipedia

(Reendrezato dende Quercus)

Caxicos

Caxico

Dominio:	Eukaryota
Reino:	Plantae
Dibisión:	Magnoliophyta
Clase:	Magnoliopsida
Orden:	Fagales
Familia:	Fagaceae
Chenero:	Quercus

Ista fuella ye escrita en sobrarbés.

As parabras Caxico u robre pueden estar empregadas ta referir-se a muitas espezies d'o chenero Quercus, natius de l'hemisferio norte, y ocasionalment enta belas espezies arredoladas d'a mesma familia (Fagazias). En español de Latinoamerica también ye usual referir-se ent'as espezies d'o chenero Nothofagus (familia sud-americana d'as Notofagazias) como á Robles, anque estén d'autra familia.

O emplego més frecuén d'o termín ye ta referir-se t'as espezies de fuella caduca con marguin sinuosa, propias d'es climas templaus y ozianicos, ó t'as espezies mediterranias d'as bersans más frescas. Os caixigos forman selbas clamatas caixigars que son una parte fundamental de ro paisache europeyo.

O més siñaler d'es caxigos europeyos ye a espezie Q. robur (o carballo), espezie dominant en a Europa atlantica.

Atra espezie d'ecolochía semilar ye Quercus petrea, abitant d'as obagas de muitos sarratos. En l'Alto Aragón se troba en o piso bioclimatico Montano, parixe que a espansión de o fau en o periodo subatlantico, l'ha feito fuera de muitas selbas. Se troba tamién una selba de Quercus petrea en o Moncayo y ye relicto en o Macizo d'Albarrazín y Sierras de Cuenca.

Esisten bellas espezies adaptatas ta unas condizions submediterranias, (mediterranias un poquet umedas de ro Mediterranio norte u de mons): Quercus humilis, Quercus faginea y Quercus pyrenaica. As dos zagueras tienen a fuella meyo-caducifolia, (Marzeszén). A más gran parte de ros caxicos de l'Alto Aragón son Quercus faginea y l'ibrido Quercus cerrioides (Q.faginea x Q.humilis).

No obstante tot ixo, no ye si que una berdat á meyas, perque ye prou difizil autualment de fer-ne bela clasificazion exauta d'as espezies de Quercus caduzifolias. Muitos cheneticos moleculars modernos consideran que ista clasificazión linneana que se'n feba tradizionalment ye inesauta, perque es caxigos manifiestan muita tendenzia ta ibridar-sen dando libranza á nuebas bariedaz totalment fértils. Ista considerazión fa que en zaguerías s'esté pensando considerar muitas d'as espezies Quercus (fueras d'as carrascas y d'as coscollas per estar perennifolias i no ibridar-se con es caxigos) como simples bariedaz locals d'una mesma espezie.

Iste arbol ye poco frecuent en as redoladas baxas d'Aragón, como en a mayor parte d'a Peninsula Iberica, perque prezisa de suelos umedos, i temperaturas suaus de berano. No ye una espezie guaire explotada en silbicultura per es tiempos que li'n cuesta de crexer. Manimenos, es exemplars salbaches (salbachinas) son prou miraus per l'industria fustera, y s'han de solizitar permesos espezials ta picar-los.

Glans de Quercus kerrii, espezie norte-americana.

O suyo fruito ye o glan (d'o latín; glande), que ye emplegau (y ye o millor considerau) en o creximiento d'es tozíns. Como curiosidát, l'aragonés ye l'unico idioma peninsular an que encara se i fa destinzión d'entre es glans (fruitos d'o caxigo) y as bailotas, (d'o latín; ballota, es fruitos d'a carrasca) destinzión que sí que se feba en latín. A causa prenzipal que s'aiga conserbau ista diferenziazión en o lenguache ye l'emplego diferent que tienen os dos fruitos en l'alimentazión d'o bestiar; Asinas, mientres os glans, per a suya millor calidat, yeran tradizionalment o minchar ta es tozins, as bailotas s'emplegaban sobre tot per alimentar as güellas á l'ibierno.

[editar] Denominazions

A palabra Caxico, d'orichen zelta, se pronunzia caixico en dialeutos zentro-orientals (belsetán), ó caixigo en dialeutos orientals (chistabín). Tamién esiste en aragonés a denominazión latina, Robre, paixita á Roble en castellán y Roure en catalán, pero que s'usa poco (Ballibió, Fraxén) y teneba más uso en o Baxo Aragón y Baxa Ribagorza. Mesmo on ye a unica selba de caxicos de ros Monegros, en o Bedau de Robres, se diz "cajico".