Caxico

De Biquipedia

(Reendrezato dende Quercus)

Caxicos

Caxico

Dominio:	Eukaryota
Reino:	Plantae
Dibisión:	Magnoliophyta
Clase:	Magnoliopsida
Orden:	Fagales
Familia:	Fagaceae
Chenero:	''Quercus''

As parabras Caxico u robre pueden emplegar-se ta referir-se á muitas espezies d'o chenero Quercus, natibas d'o emisferio norte, e ocasionalment enta belas espezies prosimas d'a mesma familia (Fagazias). En español de Latinoamerica tamién ye usual referir-se con ixo t'as espezies d'o chenero Nothofagus (familia sudamericana d'as Notofagazias) como Robles, anque estén d'una altra familia.

O emplego més frecuent d'o termino ye ta referir-se t'as espezies de fuella caduca con marguin sinuosa, propias d'os climas templatos e ozeyanicos, u t'as espezies mediterranias d'as bersants más frescas. Os caxicos forman selbas clamatas caxigars que son una parte fundamental d'o paisache europeu.

A més siñalera d'as espezies d'os caxicos europeus ye la espezie Q. robur (o carballo), espezie dominant en a Europa atlantica.

Altra espezie d'ecolochía semilar ye Quercus petrea, abitant d'as obagas de muitos sarratos. En l'Alto Aragón se troba en o piso bioclimatico Montano, parixe que a espansión d'o fayo en o periodo subatlantico, lo ha quitato fuera de muitas selbas. Se troba tamién una selba de Quercus petrea en o Moncayo e ye relicto en o Mazizo d'Albarrazín e Sierras de Cuenca.

Esisten bellas espezies adaptatas ta unas condizions submediterranias, (mediterranias un poquet umedas d'o Mediterranio norte u de montaña): Quercus humilis, Quercus faginea e Quercus pyrenaica. As dos zagueras tienen a fuella meyo-caduca, (Marzeszent). A més gran parte d'os caxicos de l'Alto Aragón son Quercus faginea e lo ibrido Quercus cerrioides (Q.faginea x Q.humilis).

No obstante tot ixo, no ye si que una berdat á meyas, perque ye prou difizil autualment de fer-ne cualque clasificazion esacta d'as espezies de Quercus caduzifolias. Muitos cheneticos moleculars modernos consideran que ista clasificazión linneana que se'n feba tradizionalment ye inesacta, perque os caxicos manifiestan muita tendenzia ta ibridar-sen dando libranza á nuebas bariedaz totalment fertils. Ista considerazión fa que en zaguerías s'esté pensando considerar muitas d'as espezies Quercus (fueras d'as carrascas e d'as coscollas per estar perennifolias e no ibridar-se con os caxigos) como simples bariedaz locals d'una mesma espezie.

Iste árbol ye poco frecuent en as redoladas baixas d'Aragón, como en a mayor parte d'a Peninsula Iberica, perque prezisa de suelos umedos, e temperaturas suaus de berano. No ye una espezie guaire espleitada en silbicultura per os tiempos que le cuesta de creixer. Manimenos, os exemplars salbaches (salbachinas) son prou miratos ta la industria d'a matiera, e s'han de solizitar permesos espezials ta picar-los.

O suyo fruito ye lo glan (d'o latín; glande), que s'emplega (e ye lo millor considerato) en a medranza d'os tozíns. Como curiosidat, l'aragonés ye l'unico idioma peninsular on que encara se i fa destinzión d'entre os glans (fruitos d'o caxico) e las bailotas, (d'o latín; ballota, os fruitos d'a carrasca) destinzión que sí que se feba en latín. A causa prenzipal que s'aiga conserbato ixa diferenziazión en o luengache ye lo emplego diferent que tienen os dos fruitos en l'alimentazión d'o bestiar; Asinas, mientres os glans, per a suya millor calidat, yeran tradizionalment o minchar d's tozins, as bailotas s'emplegaban sobre tot ta alimentar as güellas en l'ibierno.

[editar] Denominazions

A palabra Caxico, d'orichen zelta, se pronunzia caixico en dialeutos zentro-orientals (belsetán), u caixigo en dialeutos orientals (chistabín, parlars ribagorzanos). Tamién esiste en aragonés a denominazión latina, Robre, pareixita á Roble en castellano e Roure en catalán, pero que s'usa poco (balle de Bió, soaso de Linars) e teneba más uso en o Baixo Aragón e Baixa Ribagorza. Mesmo on ye a unica selba de caxicos de toz os Monegros, en o Bedau de Robres, se i diz "cajico".