Pueblo chitán
De Biquipedia
| Pueblo chitán | |
|---|---|
| Ninas chitanas en España | |
| Poblazión total: | 12 millons (estim.) |
| Rechions con poblazions importants: | Europa, Irán, Brasil e Archentina. |
| Idiomas: | Romaní Idioma d'a rechión natiba |
| Relichions: | Cristianismo |
O pueblo chitán, pueblo rom, chitans u romanís son una etnia con orichen en o Penchab, y present en cuasi toz os estatos de l'ueste d'Asia e d'Europa. Tamién bi n'ha comunidaz en o norte d'Africa y en America. Ye a mayor minoría etnica d'a Unión Europeya.
A suya cultura presenta grans bariazions seguntes o país d'acollida, pero á lo prenzipio teneban toz un modo de bida nomada.
O idioma etnico d'os chitans ye o romaní, d'a familia indoaria, pero en muitos países se n'ha perdito muito l'emplego. Por exemplo en España s'identifica o caló como siñal d'identidat lingüistica d'os chitans, pero no ye a suya luenga propia, e ye un argot de base castellana que ha sustituito á lo romaní.
As comunidaz chitanas se pueden clasificar á lo menos en tres brancas:
- Chitans d'Europa zentral e oriental u "ongaros":
- Chitans tradizionals u manuches ("presonas de berdat" en romaní):
En o caso d'España, s'emplega o termín calé ta referir-se á los chitans.
Contenius |
[editar] Istoria
Dimpués de salir d'a India pasoron por Afganistán e Persia. Poco dimpués plegaban ta la costa d'a mar Caspia e t'o Golfo Persico. Una colla emigró ta Armenia e lo Caucaso. Dende Orient Meyo una primera branca emigró ta Palestina y Echipto, e plegó ta España pasando por Berberia. Una segunda branca pasó ta Grezia, trescurzando tota Europa dica plegar á l'isla de Gran Bretaña. La suya entrata en Europa estió en o sieglo XV e prinzipios d'o XVI: en 1422 en Bolonia e Roma, en 1427 en París, en 1447 en Barzelona, y en 1500 en Rusia.
Poco dimpués de contautar con a poblazión natiba europeya, empezipioron as primeras persecuzions. O boiboda balaco Vlad Ţepeş los esclabizó forzando-los á treballar. Se sape que los franzeses ya los perseguiban enta 1500 e los alemans en 1504. En España o primer decreto de persecuzión data de 1499. A mayor persecuzión la fazioron o gobierno alemán de Hitler e lo gobierno rumán d'o mariscal Antonescu en la Segunda Guerra Mundial, chitando-ne muitos t'a Mar Negra.
Á finals d'o sieglo XX e prinzipios d'o sieglo XXI presentan un creximiento demografico muito superior á las atras nazionalidaz etnicas d'os países europeus y en bellas localidaz d'Europa oriental (por exemplo d'o sur de Rumanía) empezipian á estar mayoritarios.
[editar] Chitans en Aragón
A primera referenzia istorica en Aragón ye d'o 12 de chinero de 1425, cuan o rei Alifonso V d'Aragón atorgó un salboconduto á "don Johan de Egipte Menor" (d'asti o nombre d'"echipzianos" u "echiptianos", y dimpués "chitanos"/"chitans") y os que con él iban y l'acompañaban, ta dentrar por os Perineus y trescruzar os suyos reinos y tierras por tres meses, que fueron dimpués esbiellatos.
En a Baxa Edat Meya i abió un tiempo que os aragoneses (y os europeyos en cheneral) no consideraban á los chitans como bagabundos e los consideraban pelegrins respetables, que teneban cartas de credenzia e salbocondutos. Recorreban os camins en colla, mandatos por un duc que leba prestichiosas recomendazions firmatas por o Papa u bel monarca, cartas que lis obriban las puertas d'as ziudaz, on podeban dar-sen bida demandando almosna, como amuestra este fragmento d'as actas monezipals de Daroca de 1469:
En Aragón s'esferenzia entre os chitans españols e os chitans d'orichen zentroeupeyo (clamatos ongaros en aragonés), que se beyeban més á sobent mientres a Segunda Guerra Mundial e postguerra como refuchiatos que fuyiban d'a guerra e un chenodizio no reconoxito.
Autualment, a poblazión chitana en Aragón s'estima que ye de 18.000 presonas. [1] A más gran parte i son en Zaragoza, an que biben bels 7000. Bellas localidaz con poblazión chitana important son Uesca (1800), Alcañiz (800), Epila (650), Tergüel (600), Exeya (400) u Caspe (400).