Idioma occitán
| Occitán Occitan |
||
|---|---|---|
| Atras denominacions: | Lenga d'òc | |
| Parlato en: |  Occitania |
|
| Rechión: | {{{rechión}}} | |
| Parladors: | entre 2 millons (ocasionals) y 500.000 (usuals) | |
| Posición: | {{{rank}}} (Ethnologue 1996) | |
| Filiación chenetica: | Indoeuropea |
|
|
|
||
| Oficial en: |  Catalunya (Aranés) |
|
| Luenga propia de: | {{{propia}}} | |
| Reconoixito en: |  Francia Italia |
|
| Regulato por: | Congrès Permanent de la Lenga Occitana | |
|
|
||
| ISO 639-1 | oc | |
| ISO 639-2 | oci | |
| ISO 639-3 | oci | |
| SIL | oci | |
 |
||
L'occitán u luenga d'oc (occitan, lenga d'òc) ye una luenga romance que se fabla en Occitania, un país que comprén o tercio sud de Francia, as Vals Occitanas (Alpes d'Italia), a Val d'Arán (en o norueste de Catalunya, Espanya) y o Prencipato de Múnegu. Hue o numero de fablants ye estimato entre 500 000 (usuals) y 2 milions (ocasionals), anque tien carácter cooficial en a Val d'Arán (y teoricament en tota Catalunya) chunto con o espanyol y o catalán.
O nombre occitán, atestato en os anyos 1270 u 1290, tien a mesma origen que la formula luenga d'oc usata por o escritor italián Dante Alighieri en os anyos 1290, que comparaba as palabras que significaban "sí" en tres luengas: luenga d'oc l'occitán, luenga de sí o italián y luenga d'oïl o francés (oïl yera una forma antiga de oui). A palabra occitana òc procede d'o latín hoc (l'italián sí se derivó d'o latín sic y o francés oïl/oui se derivó d'o latín hoc ille). As palabras occitán y Occitania proceden d'a fusión de òc con a terminación d'(Aqu)itania, antiga rechión romana que ya correspondeba con una gran parti d'Occitania.
Entre las caracteristicas diacronicas de l'occitán como luenga romance, destacan:
- A diferencia d'o francés, se conserva la a accentugata d'o latín (latín mare > oc. mar, pero > fr. mer.)
- A diferencia d'o francés, se conservan las vocals postonicas.
- Como o francés y o noritalián, se truca la u latina por [y].
- Como una gran parti d'o noritalián, s'esplaza la serie de vocals posteriors ([u] > [y], [o] > [u]).
- O dialecto gascón de l'occitán cambió a f latina por [h] pipada (latín filiu > gascón hilh), como o castellán meyeval (o gascón y o espanyol habieron a influencia d'o euskara).
- O grupo dialectal noroccitán conoix a palatalización de ca [ka] en cha [tʃa, tsa] y de ga [ga] en ja [dʒa, dza]: cantar > chantar, vaca > vacha, galina > jalina, cargar > charjar. Ye un fenomeno apareixito en quantos dialectos d'o latin tardivo que se trasmitó tamién en romanche, ladín, friulán, arpitán (francoprovenzal) y francés.
Os dialectos occitans son seis, seguntes a clasificación hue prou cheneralment acceptata d'o lingüista Pèire Bèc:
- grupo gascón
- grupo noroccitán
- o lemosín en o norueste
- l'auvernés en o centro-norte
- o vivaroalpín en o noreste
- grupo sudoccitán
- o provenzal en o sudeste, d'o qualo o nizardo ye una variedat important (o antigo shuadit o chudeoprovenzal, fablato por algunas comunidatz chodigas, yera una variedat mui local de provenzal)
- o lenguadocián en o centro y en o centro-sud
As diferencias entre istos dialectos no son grans, a mayoría d'os fablants d'un pueden entender os atros. Especialment, o vocabulario usual y a sintaxi son prou similars en totz os dialectos; as diferencias son sobretot foneticas. Lo mesmo ye cierto d'o catalán, pos bells lingüistas consideran a l'occitán y o catalán como dos variants d'o mesmo idioma (més exactament d'un mesmo diasistema, de manera comparable a la gran proximidat d'as luengas chermanicas d'Escandinavia).
Un d'os textos en occitán más notables d'a literatura occidental se troba en o canto XXVI d'o Porgatorio de A Divina Comedia de Dante Alighieri, an o trobador Arnaut Daniel responde a lo recentador:
qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.
Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
'e vei jausen lo joi qu'esper, denan.
Ara vos prec, per aquella valor
que vos guida al som de l'escalina,
sovenha vos a temps de ma dolor!
En l'occitán actual s'emplegan esencialment dos normas lingüisticas concurrents:
- a norma clasica, continua os usos tradicionals meyevals occitans y ye proxima d'o catalán, respecta os dialectos mas tamién insiste sobre a suya converchencia con solucions unitarias y autonomas d'o francés. Hue s'usa en totz os dialectos, incluso o provenzal. Ye o sistema oficial de l'aranés. A suya codificación comenzó con a gramatica de Loís Alibèrt en o 1935 y ye d'a competencia d'o Conselh de la Lenga Occitana dende 1997.
- a norma mistralenca, creyata por Josèp Romanilha en o 1852 y usata por Frederic Mistral, en a que s'emplegan as convencions graficas d'o francés ta representar os sonius de l'occitán. Hue s'usa sobretot en provenzal, en concurrencia con a norma clasica.
Dos altras normas, hue muit localizatas y minoritarias, son a bonaudiana en auvernés y a de l'Escòla dau Pò en vivaroalpín local d'as Vals Occitanas (estato italián).
O emplego actual d'o termin occitán y o prencipio d'a unitat d'ista luenga son acceptados por cuasi totz os lingüistas especializatos en a lingüistica romance. Bells autors minoritarios y foranos a la lingüistica romance consideran que l'occitán no existiría y veyen os dialectos occitans como luengas distintas, en una postura de secesionismo lingüistico apareixita en os anyos 1970 (que ha grans similitutz ideyolochicas con o secesionismo lingüistico valencián, contrario a l'unidat d'a luenga catalana).
[editar] L'occitán en Aragón
Important ha estato tamién a presencia de l'occitán en Aragón, traíto por os repobladors venitos de l'atro canto d'os Pireneus. De l'occitán que se charraba en lugars d'o camín de Sant Chaime en Navarra y Aragón en dicen os especialistas occitán cispirenenco. Os Establimentz de Chaca estioron as ordenanzas u fueros d'a ciudat escritas en o sieglo XIII en romance gascón occitán, aquí bi ha un chicot texto d'os Establimentz:
Debito a dita presencia de l'occitán en l'Alto Aragón, l'aragonés tien muitos occitanismos, más que más gasconismos, ya que en as comarcas de l'Occitania mugants con Aragón se i charra o dialecto gascón.
[editar] Veyer tamién
[editar] Vinclos externos
- (oc) Diccionario cheneral occitán
- (en) Reporte de Ethnologue sobre l'occitán
- (en) Repaso cheneral y gramatica de l'occitán
- (en) Gramatica alazetal de l'occitán
- (oc) Wikipèdia (Wikipedia en occitán)
- (oc) (fr) Ostal d'Occitània de Tolosa
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumán | Asturleyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés y Jèrriais), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián | ||
