Italians

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Italians
Italiani
Famous Italians Mosaic.png
Italians famosos.
Rechions con comunidatz importants
Flag of Italy.svg Italia
Idiomas
italián
Relichión
Catolicismo.
Pueblos relacionatos
Pueblos latins

Os italians son os habitants d'Italia. En Italia os italians etnicos parlan como luenga materna o italián standard u charran bell dialecto u luenga pareixita d'o diasistema italián, a diferencia d'as diferents minorías etnicas no recients (albaneses, crovates, eslovens, sardos, tiroleses, ecetra). Son de relichión catolica. Tamién bi ha italians etnicos en países que mugan con Italia, (Eslovenia, Croacia, Suiza), y una important diaspora italiana en diferents países d'America y Europa producto d'importants procesos migratorios dende o sieglo XIX.

Luenga[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo idioma italiánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Os italians d'as diferents rechions charraban orichinalment as evolucions locals d'o latín de cada rechión, y estas evolucions locals constituiban un diasistema. D'entre estas evolucions rechionals d'o latín o toscano esdevinió a base d'o luengache standard pa tota a peninsula dende que en o sieglo XIII encomenzase a suya historia literaria con Cantico delle creature de Sant Francisco d'Asís y con a Divina Comedia de Dante.

As atras trazas de charrar d'o diasistema italián (venecián, lombard, napolitán, secilián, ecetra), s'han seguito fendo servir como vehiclo de comunicación dica que en o sieglo XX encomenzoron a reblar. Pa beluns representan dialectos d'una luenga italiana común, pa belatros representan luengas diferents d'o italián. Tamién son reblando as luengas minoritarias que no perteneixen a este diasistema (valdostán, sardo, furlán).

Historia[editar | editar código]

Os italians son os continadors d'a población romana y romanizata d'a Peninsula Italica y zonas mugants, que en l'alta Edat Meya perdió a suya independencia, primero por a creyación d'o Reino Ostrogodo d'Italia, y dimpués por a reconquiesta bizantina y por a invasión d'os longobardos, que creyoron diferents entidatz estatals, y os francos, resultando una fragmentación politica, encara que o norte fació part d'o Sacro Imperio Román-Chermanico.

A existencia d'una actividat artesanal y mercantil y de puertos fació d'Italia una d'as zonas más prosperas d'Europa. Dende o sieglo XI amaneixioron "republicas maritimas" con nuclio en as ciudatz de Chenova y Venecia, que constituiban talasocracias. A Republica de Chenova competiba en a Mar Mediterrania con a Republica de Venecia, rematando por esdevenir més poderoda a segunda. En ciudatz como Siena, Florenza y Milán prosperaba a banca y l'artesanía. A prosperidat d'as ciudatz d'o norte creyó un deseyo d'emancipación que en tiempos d'os Hohenstaufen coincidió con a baralla entre os emperadors d'o Sacro Imperio Román-Chermanico y o papato: chibelins (a favor d'o emperador) contra guelfos (a favor d'o Papa). Os emperadors perdioron, pero esta luita dimpués continó entre os franceses d'a Casa Capeta d'Anchú con refirme papal y a Corona d'Aragón por o control d'o sud d'Italia (Reino de Secilia, que quedaría dividito en o Reino de Nápols en a peninsula y o Reino de Secilia en a isla).

En as ciudatz d'o norte como Pisa, Amalfi, Chenova, Venecia, Siena, Florenza y Milán bi habió una clase dirichent de banquers y burgueses que patrocinoron artistas y intelectuals. D'esta traza amaneixió un movimiento artistico dito "Renaiximiento".

Manimenos estas "ciudatz-estato" no podeban ofreixer una resistencia efectiva debant d'a expansión politica u a influencia d'o Imperio Espanyol u d'o Reino de Francia, que se disputaban Italia. Os descubrimientos cheograficos facioron que l'actividat comercial se desplazase dende a Mediterrania dica l'Atlantico. A formación d'un poderoso Imperio Otomán crebó as rutas comercias habituals y encomenzó a decadencia d'a Republica de Venecia, que iba perdendo poder y territorios en a Mediterrania oriental. Entre fins d'o sieglo XIX y principios d'o sieglo XX a intervención d'a Republica Francesa primero y d'o Primer Imperio Francés en territorio d'Italia creyó nuevas entidatz territorials y remató con a existencia d'as "republicas maritimas".

A meyatos d'o sieglo XIX encomenzó a unificación d'Italia en o contexto d'os nacionalismos dende un estato con territorio en o Piamonte y Cerdenya (Reino de Cerdenya), que derrotó a los borbons franceses que dominaban Nápols y a lo exercito papal.

A Italia reunificata recibió o nombre de Reino d'Italia. Entre 1860 y a primera Guerra Mundial o creiximiento demografico fació que 2 millons d'italians emigrasen t'America y norte d'Africa. Italia participó en a primera Guerra Mundial y, encara que derrotata en a Batalla de Caporetto, consiguió l'anexión d'o Tirol, y d'a Venecia Chuliana. A pobreza dimpués d'a guerra y as desigualdatz socials estioron causas d'a puyata a lo poder de Benito Mussolini, que instauró una dictadura faixista. En a Italia Faixista se restauró l'orden, desapareixió a mafia y se produció un cierto progreso economico. Manimenos a politica internacional y as actividatz melitars d'o rechimen faixista conducioron a la derrota d'Italia en a segunda Guerra Mundial y la perduga de territorios en a Mar Hadriana, muitos italians d'Istria y Dalmacia emigroron a Italia.

Dimpués d'a segunda Guerra Mundial s'ha produeito una modernización economica y social, sobre tot en o norte, que s'ha industrializato con fuerza. O creiximiento demografico fació que dimpués d'a segunda Guerra Mundial 4 millons d'italians emigrasen sobre tot ta Europa: 600.000 ta Francia, 450.000 ta Alemanya, 200.000 ta Belchica, y muitos tamién ta Suiza. Tamién s'han produeito importants migracions internas: dende o sud ta o norte, dende as montanyas t'a costa y exodos rurals.

Bibliografía[editar | editar código]

  • Amiram Gonem. "Diccionario de los pueblos del mundo" Editorial Anaya.

Veyer tamién[editar | editar código]