Idioma swahili

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
Swahili
Kiswahili
Atras denominacions:
Parlato en: Tanzania, Kenia, Uganda, Ruanda, Burundi, Republica Democratica d'o Congo, Somalia, Comoras, Mozambique, Zambia, Malawi, Omán
Rechión: {{{rechión}}}
Parladors: 45.000.000 (aproximado)
Posición: {{{rank}}} (Ethnologue 1996)
Filiación chenetica: Luengas Nícher-Congo

  Volta-Congo
   Benue-Congo
   Luengas bantú
   Swahili

Estatus oficial
Oficial en: Flag of Tanzania.svg Tanzania
Flag of Kenya.svg Kenia
Flag of Uganda.svg Uganda
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg Republica Democratica d'o Congo
Luenga propia de: {{{propia}}}
Reconoixito en: {{{reconoixito}}}
Regulato por: Baraza la Kiswahili la Taifa (Tanzania)
Codigos
ISO 639-1 sw
ISO 639-2 swa
ISO 639-3 swa
SIL swa

O swahili (dito kiswahili en swahili) ye una luenga bantú amplament parlata en l'Africa Oriental. O swahili ye a luenga materna d'os swahilis, que habitan una extensión de 1.500 km d'a costa africana Oriental dende o sud de Somalia dica o norte de Mozambique, encluyindo-ie as isles costeras como l'archipielago de Zanzíbar. Mientres o dominio d'o Imperio Britanico, a suya administración la fomentó como luenga de relación; actualment ye a luenga negroafricana mas estendillata. Tien alto u baixo uns cinco millons de parlants como primera luenga y entre cinquanta y cient millons de parlants como segunda luenga. O swahili ha esdevenito una lingua franca ta Africa Oriental y arias circumdants.

Ye luenga oficial (cooficial) en Kenia (chunto a l'anglés), Tanzania (chunto a l'anglés), Republica Democratica d'o Congo (chunto a o lingala, o kikongo, o chiluba y u francés) y Ruanda (chunto a o kinyarwanda, l'anglés y o francés). A forma estandar ye basata en o dialecto d'a isla d'Unguja, en Zanzíbar, o kiunguja. O kingwana ye un dialecto muit diferenciato emplegato a l'este d'a Republica Democratica d'o Congo.

Consideracions socioculturals[editar | editar código]

Glotonimo[editar | editar código]

O glotonimo swahili, procede d'o termin arabe sawāhil ("costas"), que significa "costero". Ista denominación s'aplicó a os habitants d'a costa d'Africa Oriental que pendeban de l'antigo soldanato d'Omán (dende Kilwa dica Berbera). O nombre d'o idioma en a propia luenga ye kiswahili. O prefixo ki- s'adhibe a toponimos ta referir-se a la luenga d'istos. Por eixemplo, d'a parola Hispania (Espanya) se forma kihispania ("(idioma) espanyol").

Evolución historica[editar | editar código]

O suyo orichen no ye guaire preciso y s'ha de situar en o contacto en a costa africana de l'Ocián Indico, en particular en a isla de Zanzíbar, entre comunidatz bantús, arabes y persas, que dioron orichen a la civilización swahili entre os sieglos VIII a XII. O swahili tien literatura escrita en alfabeto arabe a partir d'o sieglo XIII. Un d'os primers documentos conoixitos en swahili ye un poema epico titulato Utendi wa Tambuka ("A Historia de Tambuka"), que se data en l'anyo 1728.

Ye a luenga oficial d'Uganda, Tanzania y Kena, asinas como d'a Unión Africana (chunto l'anglés, o francés, l'arabe, o espanyol y o portuguès). A la Republica Democratica d'o Congo tien a consideración de "luenga nacional". Ye utilizata por uns 80 millons de personas en l'Africa Oriental y se considera una "lingua franca" en un territorio on bi ha decenas d'atras luengas. Curiosament, en as enqüestas sociolingüisticas, nomás o 2% d'a población local la considera a suya luenga materna.

Se preveye un constant aumento d'os parlants de swahili, gracias a la importancia concedita mas que mas por as institucions educativas de Kenia y Tanzania, a on ye luenga oficial, asinas como por o creixient intrés por parti d'a comunidat afroamericana en o suyo estudeyo y difusión como luenga de construcción panafricana.

Alfabeto[editar | editar código]

O swahili s'escribió con l'alfabeto arabe dica o sieglo XVIII, pero a forma escrita habitual en l'actualidat fa servir l'alfabeto latín. Recientment se desembolicó o sistema d'escritura mandombe ta diversas luengas centroafricanas, entre ellas o swahili, encara que o suyo uso ye minoritario. A ortografía moderna ye altament fonemica, por lo que a suya lectura y pronunciación ye prou simpla, a esferencia de l'anglés y francés, a on as grafías etimolochicas predominan sobre as fonemicas, particularment en as vocals.

Vocabulario[editar | editar código]

Una parola aragonesa provenient d'o swahili ye safari, que s'escribe igual y quiere decir "viache". Atras parolas y esprisions en swahili que son conoixitas en o nuestro contexto cultural provienen mas que mas d'o cine, como son:

  • Simba: lión (nombre d'o protagonista d'o Rei Lión)
  • Rafiki: amigo (nombre de l'amigo d'o protagonista d'o Rei Lión)
  • Hakuna matata: garra problema (canta d'o Rei Lión y emplegata a sobén en a serie O imperdible Parker Lewis. En realidat ye una forma dialectal emplegata muito por os toristas, y en estandar sería hakuna matatizo)
  • Tembo: elefant (d'as cintas de Tarzan)
  • Bwana: senyor (d'as cintas de safaris)
  • Bibi: senyora (d'as cintas de safaris)
  • Malaika: ánchel (títol d'una canta popularizata por Boney M)

Encara que a sobén se diz que ye un dialecto de l'arabe, o swahili ye una luenga bantú que ha asimilato a-saber-los amprens d'atras luengas, mas que mas de l'arabe, en efecto, pero tamién d'o portugués y de l'anglés. Por eixemplo, de l'arabe:

  • Kitabu: libro
  • Darasa: clase
  • Barua: carta
  • Kalamu: lapiz (en realidat l'orichen primero viene d'o latín calamus, d'on pasó a l'arabe y d'astí a o swahili)

D'o portuguès:

  • Meza: mesa
  • Tarumbeta: trompeta
  • Kireno: portugués (de ki-, que ye o prefixo propio d'as luengas, como l'aragonés -és, y reno, que fa referencia a o reino de Portugal)

De l'anglés:

  • Benki: banco
  • Dereva: conductor (de driver)
  • Gari: auto (de car)

Pronunciación[editar | editar código]

As reglas de pronunciación d'o swahili son muit simples. Totas as parolas son planas, fueras de Zanzíbar que ye esdrúixola (/'θan.θi.bar/). Totas as letras que s'escriben se pronuncian.

Totas as silabas rematan en vocal, pero una m u una n pueden estar por si solas una silaba. As vocals son como en aragonés estándar, nomás en tienen que cinco. As consonants, tamién igual que en aragonés, con as sigüients puntualizacions:

  • Se distingue entre b y v. A b sería siempre pareixita a la b aragonesa intervocalica (AFI: [ɓ]), encluyindo a principio de parola.
  • A c nomás s'usa en o dígraf ch pronunciato igual que en aragonés (AFI: [tʃ]).
  • A d sería siempre como a d aragonesa intervocalica (AFI: [ð]), encluyindo a principio de parola.
  • A g ye siempre como l'aragonesa en ga tamién debant d'e u i. Sería alto u baixo como a g aragonesa intervocalica (AFI: [ɠ]) en qualsiquier posición, encluyindo a principio de parola.
  • O digrafo gh, emplegato nomás en bells amprens, sona como una r francesa, gutural (AFI: [ʁ])
  • A h ye aspirata (AFI: [h])
  • A i ye siempre vocal (AFI: [i])
  • A j ye como a pronunciación d'o catalán valencián, como si fuese una tj (AFI: [ɗʒ])
  • O digrafo kh ye como a j en castellán, una mena d'h aspirata mas cerenya, como en Khomeini u Khartum (AFI: [x])
  • O digrafo ng se pronuncia como una n y una g (AFI: [ŋɡ])
  • O digrafo ng' se pronuncia como una n nasal, como os cherundios en anglés, por eixemplo walking (AFI: [ŋ])
  • O digrafo ny ye como en aragonés (AFI: [ɲ])
  • A q no existeix
  • A r ye siempre, ya sía a o prencipio de parola en intersilabica, un entremeyo entre r y rr. A sobén a chent la pronuncia l y os ultrapuristas rrr (AFI: [r])
  • A s ye siempre xorda (AFI: [s])
  • O digrafo sh ye pronuncia como en aragonés a x en "baixar" (AFI: [ʃ])
  • A u ye siempre vocal (AFI: [u])
  • A v s'esferencia d'a b como en francés (AFI: [v])
  • A w ye a u semivocalica (AFI: [w])
  • A x no existe.
  • A y ye a i semivocalica (AFI: [j])
  • A z ye como a s sonora en catalán (AFI: [z])

As consonants[editar | editar código]

O siguient quatrón presenta o inventario de consonants en swahili. En parentesi apareixen os alofonos, en cursiva a grafía y entre barras os fonemas.

Bilabial Labio-
dental
Dental Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar Glotal
Nasal m /m/     n /n/   ny /ɲ/ ng’ /ŋ/
Prenasalizata nasal mb /mb/     nd /nd/   nj /ɲɟ/~/ndʒ/ ng /ŋɡ/
Implosiva b /ɓ/     d /ɗ/   j /ʄ/ g /ɠ/
Oclusiva p /p/     t /t/ ch /tʃ/   k /k/
Aspirata (p /pʰ/)     (t /tʰ/) (ch /tʃʰ/)   (k /kʰ/)
Fricativa prenasalizata   mv /ɱv/   nz /nz/      
Fricativa sonora   v /v/ (dh /ð/) z /z/     (gh /ɣ/)
Fricativa xorda   f /f/ (th /θ/) s /s/ sh /ʃ/   (kh /x/) h /h/
Vibrant multiple       r /r/      
Aprox­imant lateral       l /l/      
Aprox­imant           y /j/ w /w/