Hota aragonesa
A ixota aragonesa u hota aragonesa (pron. /'xo.ta a.ra.go.'ne.sa/) ye a danza más conoixita d'o folklore aragonés, tamién puet estar acompanyada de canta. Os suyos orichens s'han de mirar a fins d'o sieglo XVIII, pero tenió o suyo mayor esplendor en o sieglo XIX, adquirindo prou mes rasmia dimpués d'a Guerra d'o Francés. A suya bravura, elegancia, contusión d'as suyas formas, o deficil d'executar os suyos pasos de baile y a peculiar forma d'estar cantada, han feito que a hota evolucionás, y que dende zaguerías d'o sieglo XIX, estás levata ta os scenarios como espectaclo.
A hota aragonesa no ye a sola clase de hota present en territorio aragonés. En o Matarranya a clase de hota tradicional yera d'o mesmo tipo que a hota d'o norte de Castellón y d'as tierras de l'Ebro (on ye conoixita como hota tortosina), y por eixemplo en as replegas de literatura tradicional se documentan as tipicas alça l'aleta polleta y De Roquetes vinc, de Roquetes vinc, de Roquestes baixo.
[editar] Prencipals cantaires
- Naixitos en o sieglo XIX
- Vicente Viruete, o Tío Chindribú (1825—?).
- Pedro Nadal, o Royo d'o Rabal (1844—1905).
- Mariano Malandía, O Tuerto d'as Tenerías (1847—1935).
- Domingo Agudo (1850—1924).
- Blas Mora (1861—1938).
- Antonio Aznar, o Andorrano (1861—1949).
- Manuel Gracia, o Capacero (1866—?).
- Asunción Delmás (1867—1903).
- Urbano Gracia, (1870—1937).
- José Moreno, o Ninyo Moreno (1881—?).
- Cecilio Navarro (1881—1969).
- Juanito Pardo (1884—1944).
- Miguel Asso (1886—1936).
- Joaquín Numancia (1886—1943).
- María Blasco (1888—1966).
- Domingo Martínez, o Tío Carrachín (1888—1963).
- Inocencia Sebastián (1888—?).
- Juan Antonio García (1888—1975).
- Pintié (1889—1945).
- Justo Royo, o Cebadero (1891—1938).
- Fidel Seral (1892—1954).
- Jacinta Roy, Ofelia d'Aragón (1894—1968).
- Pilar Gascón (1900—1930).
- Naixitos en o sieglo XX
- Pascuala Perié (1901—1950).
- Jacinta Bartolomé (1902—1993).
- José Oto (1906—1961).
- Camila Gracia (1909—1988).
- Francisco Rodríguez (1909—1987).
- Felisa Galé (1912—1948).
- Matías Maluenda, (1914—1987).
- José Iranzo, o Pastor d'Andorra (1915).
- Jesús Gracia (1922—2005).
[editar] Bibliografía
- Barreiro Bordonaba, Javier, La jota aragonesa, Zaragoza, Caja de Ahorros de la Inmaculada de Aragón, 2000. ISBN 978-84-95306-60-9.
- Galán Bergua, Demetrio, El libro de la jota aragonesa, Zaragoza, Demetrio Galán Bergua, 1966. OCLC 64081664.
- García Mercadal, José, La jota aragonesa, Madrid, Taurus, 1963. ISBN 978-84-306-4020-1
- Manzano Alonso, Miguel, La jota como género musical, Madrid, Alpuerto, 1995. ISBN 978-84-381-0249-7.
- Solsona, Fernando, La jota cantada, Ayuntamiento de Zaragoza, 1978. ISBN 978-84-500-2763-1.
- Zapater, Alfonso, Historia de la Jota aragonesa, Zaragoza, Aguaviva, 1988. ISBN 978-84-7659-012-6.
