Güella
De Biquipedia
| Ovis aries | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Churra Tensina |
||||||||||||||||||
| Estato de conserbazión | ||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||
| Clasificazión zentifica | ||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||
| Nomenclatura binomial | ||||||||||||||||||
| Ovis aries | ||||||||||||||||||
| Linnaeus, 1758 |
A güella (['gweʎa, 'gwæʎa]) u obella (Ovis aries (L., 1758) ye a espezie més común d'o chenero Ovis. A güella ye un animal cuadrupedo, ungulato y remugant que esziende probablement d'es muflons d'as montañas d'o meyo orient, Israel y o sud-ueste asiatico, que estioron domesticatos ta aprobeitar o suyo pelello, lana, carne y a leit d'as fembras. Gosa bibir bels 18-20 años.
Tradizionalment, os endibidos d'esta espezie s'han nombrato seguntes a suya grandaria, secso y edat. Asinas, os masclos adultos, que gosan tener grans cuernos, largos y enreligaus, son clamatos carners' u mollons, y mardanos si son sementals. As fembras adultas güellas u obellas de normal, mais cuan son buenas libradoras u añeras cuan es suyos corderez no escapan guaire.
Es chicolons se dizen corders u chainos en cheneral. Cuan plegan de naixer son caloyos, si tienen bels pocos meses (no más de 7 meses), se les dize, ternascos, tarnascos u mamantons. De 1 á 2 años, añiscos, añals u primals, de 2 á 3 años, cuatremudada y de más de 4 años, zarrada.
Es chobens (pre-adultos que encara no crían) se claman mediers u meyeros, encara que si son masclos tamiés se les dize borinoz en referenzia á la suya tendenzia ta tozear cualsiquier atro animal que lis se amane, estando á sobent muito comprometedors en ista edat. As fembras en zelo se dizen marideras, y as que no crían, bazibas u machorras.
Una colla de güellas fa un rabaño u ramada, y si ye más chicot se le dize estallo.
[editar] Bariedaz
En Aragón tradizionalment se n'emplegaban dos bariedaz prenzipals:
Churras: en es Perineus as güellas yeran més laneras y chicotas que en a tierra baixa, y perteneixeban á lo que güei clamamos razas Churras. Un buen exemplo d'isto son as güellas d'a raza Churra tensina, raza que s'azepta que ye endemica d'Aragón.
As churras pirinencas tienen a lana blanca pero as garretas negras, muitas begadas con partis d'a cara (espezialment arredol d'es güellos y boca) de color negra.
En a tierra baixa, manimenos, se i troban güellas Merinas, més grans y que fan més carne que as montañesas, pero que no s'adaptan tan bien como as churras á as condizions d'as bals pirinencas. Istas güellas no son exclusibas d'Aragón, sino que se'n troba á totas as planas d'a Peninsula Iberica.
Istos animals, més robustos, pueden minchar d'entre es rastrollos de dimpués d'a siega u atros produtos bechetals con més fazilidat que no as churras, y yeran emplegaus en as antigas migrazions transuantes d'entre a tierra baxa y es Perineus. Ye per ixo que dimpués d'as añadas, muitas trazas d'as dos razas s'han barrechato ta trobar nuebos animals més adaptables t'as dos formas de bida, y bi ha muitas güellas que amuestran as carauteristicas d'es dos grupos razials.
Fueras d'istas dos razas presents en Aragón, se'n conoixe més de 800 bariedaz diferents de güellas en o mundo.
