Francha Oriental d'Aragón

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Municipios que forman a Francha Oriental

A Francha Oriental (Franja Oriental u Franja de Llevant en catalán), Francha d'Aragón (Franja d'Aragó en catalán), Aragón oriental (Aragó oriental en catalán) u Franja de Ponent (en catalán) incluye as tierras de luenga catalana d'Aragón, mugants con Catalunya, ye dicir, as comarcas siguients (de norte a sud):

O territorio d'a Francha no tien garra ligarza administrativa común, más allá d'o feito de fer parte d'a Comunidat Autonoma d'Aragón. Dende a perspectiva catalana ye tamién conoixida en catalán como a Franja de Ponent (Francha de Ponient, en aragonés), por a suya posición a l'occident de Catalunya u d'o dominio linguistico catalán.

As mugas politicas d'as comarcas no consonan con as mugas lingüisticas que definen a Francha Oriental. As comarcas incluyen municipios castellanoparlants como Binéfar (A Litera), y aragonesoparlants como Graus (Ribagorza).

A situación d'a luenga y a Lei de luengas[editar | editar código]

O catalán ye charrato por amás gran parte d'a población (más d'o 90%, o porcentache más gran de totz os territorios an que se charra), por más que no ye una luenga oficial y de que tien una presencia oficial quasi nula, escasa amostranza (simplament ye posible d'estudiar-la como asignatura optativa), y poco emplego en l'administración y actos publicos en cheneral. A Lei de luengas d'Aragón, promovida por o gubierno de coalición PSOE-PAR, tien como finalidat regular iste aspecto. Quantas tentativas de tramitar a lei no tenioron exito, y estioron rodiadas de polemicas y recullidas de firmas en Aragón que s'oposaban a que o catalán se fese cooficial. L'argumento que daban ye que encara que os dialectos charratos en a Francha s'asemellan muito a lo catalán o idioma s'habría de dicir aragonés por o feito de parlar-se en Aragón. A la fin, en aviento de 2009 l'aprebó a Lei 10/2009, de 22 d'aviento, d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón que, explicitament, denomina a luenga d'a francha como luenga catalana, y estableix que se definirá una zona d'utilización historica predominant d'o catalán, chunto d'o castellano, en a zona este d'Aragón.

Anexo II de l'Abantprochecto de Lei de Luengas d'Aragón de 2001[editar | editar código]

Francha Oriental en morau

Lista de municipios que pueden estar declaratos como formadors de comarcas d'emplego predominán d'a suya respectiva luenga u modalidat lingüistica mesma u comarcas d'emplego predominán d'o catalán normalizau.

Provincia de Uesca[editar | editar código]

Albelda, Alcampell, Altorricón, Arén de Noguera, Llascuarre, Las Pauls, Azanui-Alins, Baells, Baldellou, Benabarri, Beranui, Viacamp i Lliterà, Bonansa, Camporrélls, Castigaleu, Castillonroyo, Estupinyán, Fraga, Isabana, Monesma y Caixigar, Montanui, Peralta y Calasanz, Puent de Montanyana, San Isteban de Litera, Sopeira, Tamarit de Litera, Tolva, Torlarribera, Torrent d'a Cinca, Vencillón, Viliella d'a Cinca y Zaidín.

Provincia de Teruel[editar | editar código]

Auguaviva, Arens de Ledón, Val de Robres, Val del Tormo, Val Chunquera, Bezeit, Belmont de Sant Chusé, Calazeit, La Canyada de Beric, La Codonyera, La Chinebrosa, Cretas, Fórnols, La Fraixneda, Foz Espalda, Ledón, Mazalión, Mont-royo, Penyarroya de Tastavins, La Portellada, Ráfals, Torre d'Arcas, Torrelconte, La Torre de Viliella y La Cerollera

Provincia de Zaragoza[editar | editar código]

Favara, Fayón, Maella, Mequinenza y Nonasp.

Mugas exactas d'a Francha Oriental[editar | editar código]

As mugas exactas d'a Francha pueden prolargar pendendo en a fuent, por haber-ie una muga progresiva entre o catalán y l'aragonés con parlas de transición con ventallo d'isoglosas como en as mugas de qualsiquier luenga neolatina. Bi ha municipios en Baixa Ribagorza, en a Ribagorza Meya central y o cabo norueste d'A Litera on bi ha dandalos sobre si incluir-los como catalanoparlants u aragonesoparlants. Tamién a Val de Benás yera considerata como catalanoparlant dica fa poco por autors catalans, oposando-se a lo punto de vista cheneral de considerar-lo aragonés. A proporción de parlants d'una u atra luenga en bells municipios ribagorzans varía con o tiempo y a inmigración seguntes o municipio, cosa que prevoca que distintas fuents puedan establir mugas licherament diferents.

A lo sud d'a Litera a muga d'a Francha Oriental no ofreixe dudas, ye abrupta de tot, en una ampla zona on o idioma castellán ha sustituito a l'aragonés dende os sieglos XVII y XVIII desfendo-se con ixo as parlas de transición en caso d'haber existito.

O caso d'a comarca de Casp[editar | editar código]

En 2003 se segregó a cuenca d'o Matarranya en tres comarcas distintas, conservando una d'ellas o nombre de Matarranya, entre que s'uniban quantos municipios a las comarcas d'o Baixo Aragón (capital Alcanyiz) y Baixo Aragón-Casp (capital Casp).

A causa d'a polemica creyada, cal dicir que a nueva muga fue demandada y aprebada por unanimidat por totz os municipios afectaus, ye dicir, que no fue imposada dende a D.G.A., como s'ha arribato a dicir.

Bi ha habiu muitas queixas dende Catalunya sobre as nuevas mugas de comarca, aduitando-se que ista nueva muga prevocará a perda d'o idioma en muitos d'os municipios por estar istas nuevas comarcas de mayoría castellanoparlant, por contra de l'antiga comarca d'o Matarranya, de mayoría catalanoparlant. Amás as capitals de comarca, Alcanyiz y Casp, son castellanoparlants, cosa que aceleraría iste proceso de perda d'a luenga catalana en os municipios d'as suyas redoladas. Tamién s'ha aduitau como argumento en contra d'a muga la perda d'as presuntas mugas historicas d'a comarca d'o Matarranya.

Por todas istas enchaquias, a comarca de Casp no apareixe en a lista de comarcas d'a Francha. Tamién ye un buen indicador veyer os articlos d'a Gran Enciclopèdia Catalana (GREC) que sinyalan istos municipios como pertenixients a lo Matarranya, sin mentar a comarca administrativa actual.

Vinclos externos[editar | editar código]

Recursos informativos[editar | editar código]

  • (ca) Lafranja.net - Recursos y noticias d'o catalán en a Francha oriental d'Aragón, pero tamién gosa dar notorio d'as noticias de l'aragonés.
  • (ca) Lo català a la Franja - Recursos y noticias d'o catalán en a Francha oriental d'Aragón. Ya no s'esviella, en haber estau sustituyiu por lafranja.net.

Asociacions culturals[editar | editar código]

Politica[editar | editar código]

Mapas[editar | editar código]