Filloa
De Biquipedia
A filloa ye un produto gastronomico tepico d'a sobremesa en Galizia conoxito tamién en bellas zonas como freixó (u marrucho en Baiona), pero esta denominazión nomás corresponde que á las que no leban sangre de tozín, que ye como se feban tradizionalment en a matazía. A rezeta que se proposa ebita esta dificultat e se puet cozinar tot l'año.
Contenius |
[editar] Ingrediens
[editar] Preparazión
Se mezcla a leit con os güegos batitos e la farina dica fer una pasta, una crema lebera, lequida, clamata amoado que no s'ha d'apegar en o rezipent á on que se ba á fer a filloa e s'ha d'estendillar-se bien. Adibimos una miqueta de sal. Se suca lo filloeiro con blanco ta fer que a superfizie siga eslizant e se i aboca lo lequido, fendo que i siga ben repartito por tota la superfizie. Cuan os cantos se desapeguen solos, s'agafa por un d'els e li se da á buelta. Cuan siga feita se quita d'a sartana e se sirbe en un plato
[editar] Presentazión
Á ormino se sirben en o mesmo plato totas en forma de torre de filloas, ubiertas, unas denzima d'as atras. Se pueden minchar calients u fredas.
[editar] Denominazión
En o uso común e normativo filloa (e lo suyo sinonimo freixó) s'emplega ta totas as bariedaz. Sin d'embargo en bellas zonas se diz filloa cuan á os ingredients d'antes ditos lis se adibe cualcosa de sangre de tozín, e freixó cuan no se n'ha adibito. En Baiona e arredols en cuenta de freixó se diz marrucho. En a maniera tradicional de preparazión l'amoado se cozina en una plancha de fundizión clamata filloeira u sobre una piedra reutangular, encara que güei cheneralment se fa en una sartana. En as zonas d'o noreste gosaba fer-se l' amoado en una lastra u piedra que enantes han escalfato á lo fuego. En altras a maniera de fer o produto se clama filloeira, mientres que la que se fa sobre a piedra se clama parrumeira. Esta maniera de cozinar as filloas sobre una piedra yera tradizional d'o conzello de Lestedo (Boqueixón), á on se i fa una fiesta gastronomica ta l'aponderazión d'este produto dende o 1984, e a cuala aduya á promober o famoso Carnabal de l'Ulla. Asinas tamién en o conzello de Sada, se i fa la Fiesta d'a filloa (a tradizión de fer-la se remunta á l'año 1986); tanimientres que una d'as más reziens ye en o conzello luzenses de Cospeito, en cuala parroquia (Muimenta) se zelebra dende 1992, creyata por a comisión d'a feria de muestras e esposizions (Moexmu). Altras que ya se prenzipian á conoixer por a suya espardidura son as d'o conzello pontebedrés de Cotobade, que se zelebra o primer sabado de setiembre en parroquia de Santo André de Valongo; tampoco no se queda dezaga la d'o Barco de Valdeorras (Ourense), de calendatas a prefixar, en a que a las filloas lis se adiben figos u mermelada de carabaza; tampoco no las que lis se adiben flor de narancha (azahar), anís u canela, miel, crema u checolate.
[editar] Lugars an se zelebra
Os más conoxitos son os siguiens:
- Lestedo (en o conzello coruñés de Boqueixón).
- Sada (en o mesmo conzello coruñés).
- Muimenta (en o conzello luzense de Cospeito).
- Santo André de Valongo (en o conzello pontebedrés de Cotobade).
[editar] Orichens e Tradizions
As orichens istoricas d'a filloa son una miqueta escuros, por o que ye difizil conoxer a suya prozedenzia. Intentaremos fer un bueito e n'estrayeremos os criterios de diferens istoriadors á lo respetibe. Parix que os primeros siñals d'o que dimpués d'os sieglos remataría estando una bariant gallega d'a rezeta d'a filloa se remuntan á los tiempos d'os romans (por ixos tiempos parix estar que se feban as filloas en os campamentos d'os lechionarios, os dos ingredients prenzipals yeran l'augua e a farina) cualos li daban o nombre de "phyllon"; a parabra tien orichen griego, por o que bi ha posibilidaz de que en Grezia tamién estase conoxita. Ya en a Roma Imperial á la filloa li se adibiba miel, leit, espezias y güegos (no ye prou claro si a farina pasó á estar un d'os elementos á emplegar más tardi, anque a mayoría d'os estudeyosos en o tema dizen que ya s'emplegaba d'antis). Astí a istoria d'a filloa parix perdita en os tiempos; bi ha siñals de que biachó como tradizión entre os pre-cristianos e s'estendilló por a Europa allora conoxita. Atra d'as ebidenzias ya nos la cuenta Beda lo Benerable, que en a suya obra "De temporum ratione" dize que "Solmonath" (clamato asinas por os angleses d'altros tiempos o mes de febrero; mes que suponía amanar-se en os ritos á lo sol e a fertilidat) se podeba clamar o mes d'as cocas (Mensis Placentarum), que ofrexen á los dioses en ixe mes (Bede,"The Reckoning of Time")”. Ye mui prebable que, como diz este autor, os pre-cristianos angleses imbentasen bel tipo de lamín u coca de farina en o mes de febrero, ya que a parabra "placentum" bien de "plazenta", que yera un tipo de torta de farina sin de empreñatuera que se masaba con queso e mel. Atra cosa comenta en a suya obra e ye que ixes "pancakes" yeran ofrexitos á los dioses. Esto suposa que antis d'o sieglo V ya se cozinaban e que i plegoron á Anglaterra e Irlanda con embasions de zeltas zentroeuropeyos.
Seguntes altros autors, a filloa plega ta España con embasión d'os arabes por o que a beyemos aparixer altra begada con as tropas en l'año 711. Pero cómo sabeban os moros esta rezeta?. Talment a respuesta estarba en as rotas comerzials?. Dengún no lo sabe pero con els se remató d'espandir á la resta d'España. De feito bi ha altro dato que combida á pensar que a filloa ya yera conoxita mesmo por os celtas: a traza de cozinar-las. Os celtas cozinaban diferens tipos de carnes e altros alimentos denzima d'as piedras entre as cualas bi eban as brasas d'una foguera meyo funita. Con os moros podioron cambeyar de costumbres e talment cambeyar a piedra por una plancha de metal (encara que esto no ye comprebato). Os orichens d'a filloa continan encara escuros e más si adibimos un dato nuebo con relazión á la maniera de emplegar-se a piedra ta cozinar. Os indios mexicans usoron piedras reutangulars e lisas parexitas á las usatas en Galizia pa cozinar bellas bariedaz de tortas. Estarba la filloa entre elas?. Tampoco no bi ha ebidenzias sobre esto, pero l'alazet ye concreto; as colturas azedioron á los zerials ta alimentar-se-ne fendo tortas con augua e farina (os altros ingredients irban amaneixendo dimpués) e, de feito a filloa en a suya traza simpla ye ixo: auga e farina.
En os diferens paises á estas tortas feitas con l'alazet d'augua e farina (e antimás altros ingredients que lis se adiben) tienen nombres diferents; asinas por exemplo ye: "pita" en Echipto e Africa, "baklava" en Grezia e Albania, "blinis" en Rusia, "pasta filo" en a cozina oriental, "pancakes" en a cultura anglosaxona, "crêpes" en Franzia, "bintzes" en Israel, "plattar" en Suiza, "tortitas" en Mexico, "pfannkucken" en Alemaña, "crispa" u "crispelli" en Italia ... D'una traza u d'atra en Galizia ya se cozinaban e se conoxeban dende fa más de 300 años. Por atra parti en o noreste de Franzia lis se prenzipió á clamar crêpe por os años 1800 á la mesma torta y dende allora encomezó á tener barians. En l'autualidat bellas asoziazions con patrozinio d'os conzellos son prenzipiando á retornar a tradizión de fer as filloas con as rezetas tepicas e os trastes carauteristicos de cada zona, estando a más antiga en fer-lo a "fiesta d'a filloa" en Lestedo, en o conzello de Boqueixón que data de l'año 1984. Una cosa acompaña á la filloa, e ye a tradizión de fer-la en o tiempo d'antes de cuaresma u en a epoca d'a matazía d'o tozín (San Martín). A tradizión s'azentuga en a zona norte d'a probinzia de Lugo e en bellas zonas d'Orense, pero por un regular se sigue en muitas zonas de Galizia. En conzello de Boqueixón, e con a enchaquia d'o 20 anibersario d'esta fiesta; i abió en l'año 2004 una maquina artesanal con una capacidat de fabricazión de 2.000 filloas por ora.
[editar] Bariants d'a rezeta prenzipal
En l'autualidat esisten un buen numer de rezetas que emplegan a filloa como alazet u son a mesma con ingredients bariatos. Bi ha una muestra d'as altras bariants en l'arte de fer as filloas, que son recullitas en 14 rezetas en l'articlo Filloa de Biquilibros en gallego.
[editar] Enrastres esternos
- (es) Fiesta d'a filloa en Lestedo
- (es) Filloas

