Exeya d'os Caballers

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Iste articlo trata sobre Exeya d'os Caballers. Ta atros emplegos d'o toponimo Exeya se veiga Exeya.
Exeya d'os Caballers
Municipio d'Aragón
Escudo d'armas
Ilesia de Sant Salvador
Ilesia de Sant Salvador.
Entidat
 • País
 • Provincia
 • Comarca
Municipio
Flag of Aragon.svg Aragón
Flag of Zaragoza province (with coat of arms).svg Zaragoza
Cinco Villas
Superficie 609,92 km²
Población
 • Total

16,935 hab. (2007)
Altaria 346 m.
Distancia
 • 72 km

enta Zaragoza
Codigo postal 50600
Patrons Virchen d'a Oliva y Sant Chuan Baptista
Ríos Arba
Coordenatas 42° 7’12’’N 1° 7’48’’U
Exeya d'os Caballers en Aragón
Exeya d'os Caballers
Exeya d'os Caballers
Situación de Exeya d'os Caballers en Aragón

Exeya d'os Caballers (Ejea de los Caballeros en castellán y oficialment) ye un municipio y una villa aragonesa situata en a provincia de Zaragoza, capital d'a comarca d'as Cinco Villas y d'o partito chudicial d'o suyo nombre, que incluye municipios d'a Chacetania. Ye, chunto con Sadaba, Sos d'o Rei Catolico, Taust y Uncastiello una d'as cinco villas que dan o suyo nombre a la comarca.

A suya población ye de 16.935 habitants (2007) en una superficie de 609,92 km², con una densidat de población de 28,44 hab/km².

Estió a seu d'as Cortz d'Exeya de 1266.

Toponimia[editar | editar código]

Ye bien documentato o toponimo Segia en tiempos d'os romans, que o mesmo Claudio Ptolomeu en lo Sieglo II nombra en a suya obra Geographikè Úphégesis, en lo capítol 6, 66 de lo suyo libro II como una de las 16 ciudatz de los vascons.[1]

Marcelino Cortés Valenciano considera que se remonta a la radiz indoeuropea sek visible en hidronimos d'Europa Occidental y no a la radiz indoeuropea y celta seg ("victoria") u a lo vasco etxea ("casa"). D'os muitos hidronimos derivables d'a radiz sek en Francia, n'bi ha por o menos tres derivables d'a forma *segia uno d'ells o río Sée en Normandía, atro o río Saye en Charente Maritimo.

En tiempos de de l'Al Andalus s'escribiba xeya u xiya, con a conoixita traza s'arabizar los toponimos autoctonos que encomienzan con s con una x (Exativa, Exatiel, ecetra). D'esta traza o pareixito con a parola vasca etxea ("casa") podría estar casual y a tesi de Ramón Menéndez Pidal de relacionar este toponimo con o vasco carent de fundamento.

En a Edat Meya se rechistran estas variants, mas que mas graficas: Exea, Exeia, Exeya, Esseia, Exseia, Eiseia, Eçeia, Seia. En un texto de 1124 coexisten as formas Xeia y Exeia. L'aparición d'a e inicial ye común con atros toponimos que encomienzan por X en tot Aragón, y tamién ye documentata en l'aragonés que se feba servir en o Reino de Valencia (Exabierre, Exaulín, Exerica, Exaraco, Exeresa, Exulv). Esta e, a l'egual que a i de l'aragonés belsetán y chistabín en ixata/ixada ye pa fer de refirme vocalico pa favoreixer a pronunciación d'a sibilant fricativa prepalatal xorda en posición inicial.[2]

L'apelativo de los Caballeros s'emplega en l'oficial dende 1543 d'alcuerdo con Antonio Ubieto Arteta, sindembargo actualment se'n conoixen referencias més antigas, como una de 1402 (Datum in villa Exea de los Cavalleros),[3] atros de 1457 de l'archivo provincial de Uesca y de l'archivo municipal d'Exeya relativos a chodigos d'a familia Argelet,[4] y tamién de 1472.[5]

Bi ha muitos microtoponimos en aragonés, tanto documentals (Sant Per, Sant Andreu, Canals (1110), Fraxinet, Gorreia), como actuals (Bonet, Las Canales, Cantagrallas, los Cantales, Escallo, Esparteta, Facemón, Los Fajinetes, Golpillar, Val de Don Guillén, El Lagunazo de Moncayuelo, Liscar, Malauta/Malanta, Monblán, Ospitaled, Paúles, La Pedrera, El Salobral de Gurrea etc...).

Cheografía[editar | editar código]

Exeya ye en o forcallo d'os ríos Arba de Luesia y Arba de Biel ta formar o río Arba, y en o centro d'una fonata que estos ríos y os suyos afluents escarvoron en materials d'o terciario d'a Depresión de l'Ebro dende o Pliocén.

Se troba situata a 346 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 76 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.

Luengas y parlas[editar | editar código]

A luenga actual d'Exeya d'os Caballers ye o castellán d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico d'Exeya d'os Caballers se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 300.[6]

Demografía[editar | editar código]

Evolución demografica
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
5.271 5.861 7.829 8.666 9.652 9.604 11.242 14.777 15.842 15.337 16.048 16.785

Administración[editar | editar código]

Reparto de concellers[editar | editar código]

Eleccions municipals[7][8]
Partito 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011
Partido de los Socialistas de Aragón 5 8 5 8 11 11 11 9 8
Partido Popular - 1 - 1 2 2 4 4 6
Izquierda Unida - - 1 1 1 1 1 2 2
Chunta Aragonesista - - - - - - 0 0 1
Partido Aragonés - 4 7 7 3 3 1 2 0
Independients 6 4 2 - - - - - -
Unión de Centro Democrático 6 - - - - - - - -
Total 17 17 15 17 17 17 17 17 17

Alcaldes[editar | editar código]

Lista d'alcaldes
Lechislatura Nombre Partito politico
19791983
19831987
19871991
19911995 Eduardo José Alonso Lizondo[9] Partido de los Socialistas de Aragón
19951999 Eduardo José Alonso Lizondo Partido de los Socialistas de Aragón
19992003 Eduardo José Alonso Lizondo Partido de los Socialistas de Aragón
20032007 Eduardo José Alonso Lizondo Partido de los Socialistas de Aragón
20072011 Javier Lambán Montañés Partido de los Socialistas de Aragón
20112015 Javier Lambán Montañés Partido de los Socialistas de Aragón

Molimentos[editar | editar código]

Esporte[editar | editar código]

Presonalidatz naixitas d'Exeya d'os Caballers[editar | editar código]

Localidatz achirmanatas[editar | editar código]

Presonalidatz[editar | editar código]

Bibliografía[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]


 
Municipios d'a comarca d'as Cinco Villas
Ardisa | Asín | Bagüés | Biel | Biota | Castellón de Val de Chasa | Castiliscar | Exeya d'os Caballers | Erla | O Frago | Isuerre | Layana | Lobera d'Onsella | Longars | Luesia | Luna | Marracos | Navardún | Orés | As Pedrosas | Piedratallada | Os Pintanos | Puent de Luna | Sadaba | Sierra de Luna | Sos d'o Rei Catolico | Taust | Uncastiello | Undués de Lerda | Urriés | Val Palmas


Lugars d'o municipio d'Exeya d'os Caballers
Bardena | A Valarenya | O Bayo | Escorón Alto | Escorón Baixo | Exeya d'os Caballers | Farasdués | Miana | Pinsoro | Rivas | O Sabinar | Santa Anastasia