Estremenyo (lingüistica)
| Estremenyo Estremeñu |
|
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Parlato en | |
| Lugar(s) principal(s) | |
| Estatus | |
| Atras denominacions | Castúo |
| Charradors | 200.000 |
| Oficial en | {{{oficial}}} |
| Reconoixito en | {{{reconoixito}}} |
| Regulato por | |
| Vitalidat | |
| Escritors principals | |
| Rasgos dialectals | |
| Codigos | |
| ISO 639-1 | {{{iso1}}} |
| ISO 639-2 | roa |
| ISO 639-3 | ext |
| SIL | ext |
O estremenyo (estremeñu u castúo, termin que leva a confusión) ye una parla que se charra en o sud de Salamanca y en Estremadura, sobretot en o norueste. O estremenyo combina intresants caracters d'a luenga astur-leyonesa, consideratos substrato, con caracters propios d'o castellán meridional y que se troban en andaluz, murcián, en churro y dica en catalán valencián. Ye una parla rechional u conchunto de parlas locals que a filolochía tradicional ha considerato como una variant rechional d'o castellán u un dialecto [1] , pero que actualment una colla de filologos heterodoxos consideran una luenga [2], plegando dica l'inte de considerar-la d'o diasistema asturleyonés[3], encara que os caracters asturleyoneses sigan minoritarios y sigan consideratos por un regular como restos d'asturleyonés [4]. Os que consideran o estremenyo como una luenga diferent fan distinción entre o dialecto estremenyo d'o castellán, con caracters meridionals y a luenga estremenya, d'o norueste d'Estremadura, on son més concentratos os caracters d'o substrato asturleyonés.
Contenius |
Arcaísmos
Bi ha caracters que enantes estioron estendillatos por a mayoría u por gran parte d'a peninsula iberica, afectando a diferents idiomas y que huei se troban en variants d'ixos idiomas sin conexión cheografica, como se desvién con a distinción entre v y b propias d'o portugués y o valencián, u a distinción entre sibilants sonoras y xordas.
- En Serradilla se conserva una v labiodental: vedinu, verza, yervadina, y tamién se puet trobar en atros lugars pero con menor vitalidat.
- En dos arias sin continuidat territorial entre a Sierra de Gata y Montehermoso y Malpartida de Plasencia se conserva a distinción entre as sibilants sonoras y xordas d'o luengache meyebal, (que se representaban "s", "ss", "c", "Ç", "z") pero l'africata sibilant sonora antiga /ds/ ha esdevenido una /đ/ fricativa: iđí (“decir”) hađel (“fer”). Paix que este caracter se trobaba en tot Caceres y que duró més tiempo en o castellán do sudueste d'Avila.
- En a parla de Malpartida de Plasencia u “chinato” a /s/ sonora y a /z/ plegan a lo mesmo resultato por haber-ie ceceyo, y d'esta traza rosa, beso y los hijos se diz u se pronuncia /rođa/, /beđo/, /lođ íhoh/.
Asturleyonesismos
Entre os caracters asturleoyoneses, que son més marcatos en Cáceres, i trobamos:
- As vocals finals –e, -u se cierran, prencipalment en a provincia de Cáceres.
- Bi ha una –i- semiconsonant que se puet explicar tanto por epentesi u d'una conservación: matancia, quiӨiáh ("talment")
- Un feito asaber-lo d'intresant ye que en os casos que en astur-leyonés trobamos una –x- /ʃ/ que provién d'a evolución d'as silabas latinas GE, GI, IO, IU, IA, (que en aragonés ha dato /tʃ/, representato por a "ch"), en estremenyo se conserva como aspirata en cuenta de como -x- /ʃ/. Este fonema aspirato en esta situación ye producto d'a evolución conchunta con o castellán, que enantes d'o sieglo XVII teneba o fonema /ʃ/ representato ortograficament con "x", y que dimpués evolucionó t'a velar que se representa "j" /X/, de fueras d'as zonas on existiba o fonema aspirato que proveniba de F- inicial latina, (Andalucía, Montanya Cantabra): henhíba, ("cheniva"), hiélnu / hjélno ("yerno" en castellán cheneral, "chóven" en aragonés).
- En parabras que en castellán tienen pl-, kl-, bl-, fl-, (que no necesariament provienen d'os grupos latins pl-, kl-, bl-, fl- que en castellán dan –ll- u –l- ), bi ha un cambeyo d'a l por a r: prato ("plato"), cravo ("clau"), ombrigo ("melico"), frauta ("flauta").
- Cambeyo d'a –d preconsonantica ta –l: pielgo, mayoralgo, que en castellán son piezgo y mayorazgo.
- Sufixo diminutivo –ino, que amuestra en a microtoponimia a repoblación asturleyonesa, pero que no ye tan vital en a macrotoponimia como en Salamanca y Zamora a lo norte d'o río Tacho [5]
- Morfemas presonals con grupos consonanticos simplificatas en verbos incoativos tipo agraeza, conozo.
- Parabras aislatas que amuestran a fonetica asturleyonesa (asturleyonesismos foneticos), que representan fosils lingüisticos que s'han resistito a lo cambeyo fonetico que por castellanización ha afectato a quasi totz os atros casos (ye un feito analogo a los aragonesismos foneticos d'a parla baturra u d'a parla churra:
- Conservación d'o grupo -MB-. Trobamos aislato lamber (en castellán ye lamer u en aragonés "laminar"), pero s'ha de notar que con fonetica asturleyonesa bien conservata sería llamber).
- Grupo –pl- evolucionando ta –l-: se conserva luvia ("plevia"), luver u lover ("plever")
Asturleyonesismos en as parlas comarcals y locals
Bi ha características asturleyonesas en bellas variants, por eixemplo: En as Hurdes se conserva a –e final (que se puet prenunciar –i) dezaga de r, d u Ө: mare, rede, sede, peci, hoci, encara que se pierda u s'apocope en as terceras presonas: diz, tien, vien.
Meridionalismos
Os caracters propios d'o castellán meridional son més marcatos en Badajoz:
- Se conserva a h aspirata provinient de F- inicial latina, a sobén sonora y nasal: harina, ahumao, ecetra... Encara que s'haiga quiesto considerar un asturleyonesismo (se troba en l'asturián oriental), no en ye porque en asturián ye un caracter minoritario y propio de l'aria macrocheografica de parlas de transición gradual natural ta o castellán. Por atra parte l'aspiración se considera que yera cheneral en castellán meyeval, y encara se troba en castellán d'a Montanya Cantabra y en andaluz.
- Como en andaluz y en castellán d'a Montanya cantabra a /j/ velar se prenuncia aspirata, por haber evolucionato a –x- en un puesto on se conservaba un fonema pareixito a la j velar.
- A “s” de final de silaba s'aspira como ye caracteristico en tot o castellán meridional.
- Confusión entre /r/ y /l/, con tendencia a la l: peol' ("peyor"), muhel ("muller").
- Muita tendencia a la caita d'a /-d/ intervocalica, común con muitas variants meridionals d'o castellán e con o valencián: /deo/ ("dido").
- O yeismo y o refilamiento (yeismo con o fonema /ž/: [žéno], ("pleno", lleno en castellán standard) [akežo], ("aquello") [hožo] ("foyo", hoyo en castellán) ) se troban en quasi tot Badajoz, pero en Caceres no dominan que en o Nordeste, trobando-se en bellas localidatz d'o sudeste y una zona occidental.
Literatura
O estremenyo de Caceres tien representación literaria en a presona de José María Gabriel y Galán, que publicó Extremeña en 1902. O estremenyo de Badajoz tien representación literaria en a presona de Luís Chamizo, que escribió El miajón de los castúos en 1921.
Variedatz d'o estremenyo
Variants d'o estremenyo son:
- Estremenyo sirragatino: En o Rebollar, mitat sud de Ciarrodrigu y en Sierra de Gata y Las Hurdes.
- Estremenyo occidental.
- Estremenyo oriental.
- Estremenyo meridional: En a comarca de Las Villuercas-Guadalupe.
- Fabla de Garrovillas y Serradilla.
- Estremenyo chinato, charrato en Malpartida de Plasencia.
Referencias
- ↑ Rafael Lapesa. "HISTORIA DE LA LENGUA ESPAÑOLA". Editorial Gredos. (1981)
- ↑ (en) Extremaduran en www.ethnologue.com.
- ↑ (es) Proel
- ↑ Michael Metzeltin "Las lenguas románicas estándar (historia de su formación y de su uso)" Volumen 16 de Llibrería llingüística. Editor Academia Llingua Asturiana, 2004
- ↑ Diego Catalán, Alvaro Galmés de Fuentes Las lenguas circunvecinas del castellano, cuestiones de dialectología hispano-románica. Paraninfo.
Bibliografía
- Rafael Lapesa. "Historia de las lengua española". Editorial Gredos. (1981).
- Michael Metzeltin "Las lenguas románicas estándar: (historia de su formación y de su uso)" Volumen 16 de Llibrería llingüística. Editor Academia Llingua Asturiana, 2004.
- Diego Catalán, Alvaro Galmés de Fuentes Las lenguas circunvecinas del castellano, cuestiones de dialectología hispano-románica. Paraninfo.