Estatos Unitos

De Biquipedia

United States of America
(En detalle) (En detalle)
Lema nazional: (1776 - ) E Pluribus Unum (latín, "De muitos, un") (1956 - ) In God We Trust (anglés, "En Dios confitamos")
Inno nazional: Star Spangled Banner
Capital  • Poblazión	Washington, DC 553.523
Mayor ziudat	Nueba York
Idiomas ofizials	Garra. De facto, l'anglés en cuasi tot o país.
Forma de gubierno President	Republica federal presidenzialista Barack Obama
Independenzia Declarata Reconoxita	d'o Reino Unito 4 de chulio de 1776 3 de setiembre de 1783
Superfizie  • Total  • % augua	Posizión 4º 9.372.610 km² 2,198%
Poblazión  • Total (2009)  • Densidat	Posizión 3º 306,735,000 31 ab./km²
PIB (PPA)  • Total (2008)  • PIB per capita	Posizión 1º $14,264 trillons $46.859
Moneda	Dólar estatounitense ($)
Chentilizio
Zona oraria	UTC-4 á UTC-10
Dominio d'Internet	.us
Codigo telefonico	++1
Prefixo radiofonico
Codigo ISO
Miembro de: ONU, OTAN, OEA, APEC, OCDE, OSCE

Os Estatos Unitos d'America (en anglés: United States of America, abrebiato USA) ye un país formato por una federazión de 50 estatos situatos en a parte norte d'America, independient dende o 4 de chulio de 1776 en a Guerra d'a Independenzia d'os Estatos Unidos cuentra o Reino Unito, cuan as primitibas 13 colonias d'a costa este fazioron a suya declarazión d'independenzia.

A suya capital ye a ziudat de Washington, DC, establita en a onor de George Washington entre os estatos de Maryland e Birchinia, en un destrito federal dito Destrito de Columbia. A suya forma de gubierno ye a Republica federal, en un sistema de democrazia representatiba de tipo presidenzialista, estando l'autual President d'os Estatos Unitos Barack Obama. A Constituzión d'os Estatos Unitos fue adotata o 17 de setiembre de 1787, estando ratificata en 1788, fendo asinas d'as premitibas 13 colonias un unico país independient.

A suya poblazión ye de 295.267.686 abitants (2005) en una superfizie de 9.372.610 km², con una densidat de poblazión de 31 ab/km². Estatos Unitos ye asinas o terzer país d'o mundo por a suya superfizie e tamién por a suya poblazión.

Estatos Unitos muga á lo norte con Canadá, á lo sur con Mexico, á l'este con l'Ozián Atlantico e á l'ueste con l'Ozián Pazifico, encara que o estato d'Alaska ye á o norte de Canadá, o estato de Hawaii ye en l'Ozián Pazifico e os Estatos Unitos son tetulars de belatros territorios en a mar Caribe u l'Ozián Pazifico. O estato d'Alaska muga á lo sur con Canadá e á l'ueste, en trescruzando lo estreito de Bering ye Rusia. Asinas, nomás 49 d'os 50 estatos se troban en America, fendo parte o estato de Hawaii d'Ozeanía.

A Economía d'Estatos Unitos ye autualment a primera economía mundial, con un Produto Interior Bruto de más de 13 billons de dolars estatounitenses, ye dezir, alto u baxo lo 19% d'a produzión mundial.

Estatos Unitos ye miembro fundador d'a Organizazión d'as Nazions Unitas, organizazión que tien una d'as suyas seus en a ziudat estatounitense de Nueba York, e o país ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nazions Unitas. O país tamién ye miembro de cuantas atras organizazions internazionals, como a OTAN, a OEA, l'APEC, a OCDE u a OSCE.

Encara que a luenga más charrata d'o país ye a luenga anglesa, no en tien garra luenga ofizial, á tamas de que l'anglés ye a luenga ofizial de facto. Sin d'embargo, se i charran encara cuantas luengas d'os indios americans, e á mayor parte d'os inmigrants charran a suya luenga orichinaria, destacando l'italián, l'alemán u o chinés, encara que se i charran cuasi todas as luengas. Antiparte, o castellán ye a luenga charrata d'antis de dentrar en os Estatos Unitos de parte d'os estatos d'o surueste d'o país, á más d'estar a luenga d'un numero muit important d'inmigrants en o sieglo XX. Ista inmigrazión, muit bariata en os suyos orichens, fa que os Estatos Unitos sigan uno d'o países con mayor dibersidat etnica d'o mundo.^[1]

[editar] Cheografía fesica

O Monte McKinley.

Salto d'augua en o Parque Nazional Yellowstone.

Os Estatos Unitos son situatos cuasi en a suya totalidat en o emisferio ozidental: os cuarantagüeito estatos continentals u contiguos se troban en o zentro d'o subcontinent nordamericán e s'estendillan dende l'ozián Atlantico dica l'ozián Pazifico. Mugan á lo norte con Canadá, e á lo sur con Mexico e con o Golfo de Mexico. Alaska, o estato más gran en superfizie e deseparato d'os estatos continentals por Canadá, muga con l'ozián Pazifico á lo sur e con l'ozián Artico á lo norte. Hawaii ye un archipielago d'o Pazifico zentral á lo sureste d'America d'o Norte. Estatos Unitos ye o terzer u cuatreno país más gran d'o mundo, pendendo de como se consideren as disputas territorials entre China e a India.^[2] Os Estatos Unitos tamién almenistran dibersos territorios insulars d'a mar Caribe e de l'ozián Pazifico.

A plana costera de l'Atlantico da lugar á selbas caduzifolios e á la sierra de Piemont. A cadena montañosa d'os Apalaches desepara o litoral d'os Grans Lacos e as tascas d'o Meyo Ueste. O sistema flubial d'o Mississipí-Missouri, o cuatreno más gran d'o mundo en amplaria, fluye de norte enta sur d'o zentro d'o país. As planas fertils, conoxitas como as Grans Planas s'estendillan dica l'ueste. As Montañas Rocosas s'estendillan de norte ta sur á l'ueste d'as Grans Planas. L'aria que se troba á l'ueste d'ista cadena montañosa ye desertica (se i troban o Disierto de Mojave e a Gran Cuenca). A Sierra Nevada s'estendilla de manera paralela á las Rocosas, amán d'a costa d'o Pazifico. Con os suyos 6.194 metros d'altaria, o Monte McKinley ye o pico más alto d'o país. Bi ha bulcans autibos en l'archipielago Alexander e as islas Auletianas; tot o estato de Hawaii se troba sobre islas bulcanicas tropicals.

[editar] Clima

[editar] Istoria

Ta más detalles, beyer l'articlo Istoria d'Estatos Unitosbeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

Cliff Palace, en o Parque Nazional de Mesa Verde (Colorado), un chazimiento d'os anasazis.

Encara que os Estatos Unitos naxioron como un país independient con a Guerra d'Independenzia cuentra o Reino Unito dende 1773, a Istoria d'Estatos Unitos no prenzipia con ista guerra, sino que ye muit anterior, remontando-se dica os primers pobladors d'o continent.

O continent americán rezibió os suyos primers pobladors arredol d'o 40.000 a.C., encara que nomás bi ha restas arqueolochicas comprebatos dende o sieglo XXI aC en Alaska, probenients de Siberia á trabiés d'o estreito de Bering que desepara Alaska d'Asia, encara que seguntes bellas tiorías o continent rezibió tamién poblazión dende Ozeanía á trabiés de l'Ozián Pazifico en a rechión de Suramerica.

Colons d'orichen europeu s'establioron en a costa ozidental estatounitense, á lo canto de l'Ozián Atlantico, dende o sieglo XVI: españols en Florida e a costas d'o golfo de Mexico, angleses, escozeses, neerlandeses, daneses e suecos, á más de franzeses en as costas de l'Ozián Atlantico, encara que os español forachitoron muitas begatas istos primers colonizadors foranos. Sin d'embargo, dende o sieglo XVI os angleses eban consolidato as suyas posizions en a costa atlantica, establindo asinas un territorio colonial, as ditas Treze colonias, que proclamoron a suya independenzia en 1776, prenzipiando asinas a Guerra d'Independenzia d'os Estatos Unidos, con l'aduya melitar, finanziera e politica franco-española dica rematar con o reconoximiento d'a suya independenzia efeutiba por l'antiga metropoli.

O nuebo país, luego d'a suya independenzia, prenzipió una espansión enta l'ueste, enta o dito Far West, anecsionando muitos territorios, encluyendo antigas colonias españolas en guerras con o suyo bezín Mexico, como Texas, Nuebo Mexico, Arizona, Nevada u California, á más de Florida, creyando una gran potenzia economica, que rezibirba una important inmigrazión europeya. A Guerra Zebil Estatounitense, á meyatos d'o sieglo XIX, remató lo rechimen esclabista, proclamando a emanzipazión d'os esclabos de raza negra, ubrindo á más as puertas á la introduzión en o país d'a Reboluzión industrial. Antiparte, mientres d'a suya espansión enta l'ueste, os estatounitenses luitoron cuentra os pueblos amerindios en as ditas Guerras Indias, ta fer-los reblar e albandonar os suyos territorios.

En 1914, en prenzipiar a Primera Guerra Mundial, Estatos Unitos yera una d'as prenzipals potenzias economicas d'o mundo, e a suya dentrata en a guerra con os Aliatos, en 1917, estió dezisiba ta rematar ixe conflito en prechudizio d'as Potenzias Zentrals. Manimenos, o país se replegó en o suyo interior, sin partizipar en os intentos de paz dimpués d'o Tratato de Versailles, dica la suya interbenzión en a Segunda Guerra Mundial dende 1941 tamién con os Aliatos, cuan o país prenió conzenzia d'estar una gran potenzia no nomás economica sino tamién politica e melitar. Asinas o suyo papel estió fundamental en a construzión d'as Nazions Unitas, como alazez d'o sistema politico internazional d'a posguerra, e en o establimiento d'a OTAN como palanca melitar ta la Guerra Frida cuentra la Unión Sobietica en os años 1960-1990.

[editar] Primers pobladors

O chazimiento arqueolochico de Monk's Mound (Patrimonio d'a Umanidat), d'os Cahokia, parte d'os Mound Builders u constuctors de tumulos, en Collinsville (Illinois).

Autualment, seguntes as ipotesis d'os istoriadors, se creye que os primers abitants d'o continent americán bi plegoron dende Asia, á trabiés d'o estreito de Bering, trescruzando asinas o punto á on que se comunican l'Ozián Glazial Artico con l'Ozián Pazifico, en epocas de glaziazions, cuan o nibel d'a mar yera más baxo e, antiparte, bi eba un puent de chelo entre os dos continents, dende Siberia enta Alaska. Parixe que ista dentrada de pobladors estió feita en dibersas calendatas, entre o 40.000 aC e o 10.000 aC, estando toz os pueblos amerindios deszendients d'ixos grupos d'inmigrants d'orichen asiatico. Asinas, ye atestiguata la presenzia umana en Alaska arredol d'o sieglo XXI aC u en a costa atlantica arredol d'o sieglo XVII aC, seguntes as troballas arqueolochicas, encara que as ipotesis dizen que a presenzia umana estió anterior.

Istos pobladors establioron bellas culturas d'a Preistoria en l'autual territorio estatounitense, u mesmo nuclios de poblazión importants en os territorios d'o sur, á man de l'autual muga con Mexico, con millors condizions climatolochicas ta l'agricultura que premiteba o desembolique d'a zebilizazión. Asinas, a Cultura umana más antiga conoxita en o territorio estatounitense ye a clamata Cultura Clovis, d'arredol d'o sieglo XIV aC, situata en o territorio de l'autual estato de Nuebo Mexico. Dimpués d'a Cultura Clobis se suzedioron en a cuenca d'o río Misisipi os anasazis, os Mound Builders u constutors de tumulos, e a dita Zebilizazión d'o Misisipi. Sin d'embargo, istas zebilizazions e mesmo a suya remeranza desaparixioron antis d'a plegata á America d'os europeus.

En o sieglo XV, cuan Cristofo Colombo plegó á America (1492) en o territorio estatounitense nomás i bibiban bellas tribus de cazataires-recoletors, que no eban establito denguna zebilizazión abanzata ni dengún nuclio abitato permanent, e que prauticaban á sobent o nomadismo como meyo de bida, sin conoxer l'agricultura u fendo d'ixa teunica de cautibo de bechetals una ferramienta marchinal reserbata á las mullers d'a tribu debant d'o papel d'o barón como cazataire.

[editar] Colonizazión europeya

O Mayflower en Plymouth, cuadro de William Halsall de 1992.

Ta más detalles, beyer l'articlo [[]]beyer os articlos Colonizazión europeya d'America e Treze coloniasbeyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

Ye fázil que os primers europeus en plegar á America esen os biquingos probenients d'Escandinabia (prenzipalment de Noruega) a trabiés d'Islandia e de Gronlandia, e se diz que Leif Ericson i plegó á finals d'o sieglo X u prenzipios d'o sieglo XI, en establindo una colonia que clamó Vinland u tierra d'as biñas, por motibos de propaganda, mesmo como s'eba clamato a Gronlandia tierra berde. Sin d'embargo, ye un tema controbertito ta os istoriadors, en no tener denguna confirmazión arqueolochica platera u mesmo documental sobre ixos feitos.

Antiparte, se diz que pescataires d'orichen basco u bretón bi podioron plegar en o sieglo XV dezaga d'a pesca d'as balenas u d'o bacalau, por as pesquerías de Terranoba, encara que no bi ha tampoco prebatinas decumentals d'ixe feito. Mesmo, seguntes bellas teorías, ye iste feito o que bi ha dezaga d'o primer biache de Cristofo Colombo, que teneba conoximiento d'a presenzia de tierra en a redolada por os relatos d'os pescataires bascos e bretons.

Sí ye decumentato que Cristofo Colombo estió lo descubridor ofizial d'America o 12 d'otubre de 1492, en plegar á la rechión d'o Caribe, encara que en reyalidat pensaba que eba plegato á China u Chapón. Os españols colonizoron os territorios de Cuba e Puerto Rico en as Antillas e dentroron en Mexico e Panamá, encara que tamién establioron bellas colonias en l'autual estato de Florida, forachitando á os franzeses de relichión protestant que se i eban instalato en os años 1580 mientres d'as Guerras de Relichión de Franzia.

Mapa de Saint Agustine, en Florida, a ziudat más antiga d'America en 1589.

Antiparte, colons tamién de relichión protestant, á sobent d'Anglaterra, encara que tamién d'os Países Baxos, Escozia, Suezia u Dinamarca s'establioron en a costa atlantica estatounitense dende a segunda metat d'o sieglo XVI, e franzeses e angleses ocuporon as costas de Canadá e o río San Lorién, dentrando dica os Grans Lacos d'America d'o Norte. Istos colons plegoron á la rechión en relazión con as esplorazions d'os países europeus que quereban trobar un paso por o norte dende l'Ozián Atlantico enta l'Ozián Pazifico, ta poder aczeder á lo comerzio con China, India e Chapón ebitando lo control d'as atras bías maritimas por España (Cabo de Hornos en America d'o Sur), Portugal (ruta d'a India por o cabo de Buena Esperanza) u o Imperio Otomán (mar Roya). Ye dezir, yeran biaches ta buscar o dito paso d'o norueste.

Os más antigos lugars abitatos por europeus en l'autual territorio d'os Estatos Unitos son: Saint Agustine en Florida (1565 por os españols), Jamestown en Birchinia (1607 por os angleses) e Plymouth en Massachusetts, establita en 1620 por os pais pelegrins (Pilgrim Fathers) puritans fuyitos d'a intoleranzia relichiosa en Anglaterra.

Os españols albandonoron a conquiesta d'os territorios á lo norte, e estioron asinas os angleses qui rematoron por unificar toz istos territorios d'a costa atlantica baxo lo suyo control, en establindo un sistema de colonias almenistratibament independients dica creyar as clamatas Treze colonias. Os españols dentroron sin d'embargo en l'autual territorio estatounitense dende o sur, á partir d'as suyas conquiestas en Mexico, e tamién en puyando enta o norte por a costa de l'Ozián Pazifico con ziudaz como San Francisco, e mesmo os rusos fazioron a suya aparizión dende Siberia, trescruzando o estreito de Bering dica Alaska u mesmo dica Oregón u a parte norte de California. Antiparte, os colons franzeses, dende as suyas bases en Nueba Orleans, en o golfo de Mexico, puyoron por a bal d'o río Mississippi, i establindo a Loisiana.

En o sieglo XVIII, os angleses prenzipiaron una muit ampla espansión d'os suyos territorios. En primer lugar, dende as planas costeras enta l'ueste d'o continent, en luitas cuentra as tribus d'os amerindios que i bibiban. En segundo lugar, cuentra as colonias franzesas de Loisiana, que yeran un competidor comerzial respeutibe d'o lucratibo comerzio de piels d'animals salbaches ta pelletería. E en terzero, cuentra os españols que teneban as suyas posizions en Florida. Á más, tamién prenzipioron una esplotazión estensiba de l'agricultura en as colonias d'o sur, primero con mano d'obra d'orichen blanco en rechimen de semi-esclabitut (á sobent, colons d'orichen irlandés u escozés), e luego con una masiba importazión d'esclabos negros, cuan l'agricultura esdebenió en bellos lugars un lucratibo negozio, como con o cotón u o tabaco.

Ista situazión premitió una important millora d'as infraestruturas en o territorio d'as Treze colonias, que en 1775 teneban una poblazión de más de 2 milions d'abitants.

[editar] Guerra d'Independenzia

Ta más detalles, beyer l'articlo Guerra d'Independenzia d'os Estatos Unidosbeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

A declarazión d'independezia d'o 4 de chulio de 1776, cuadro de 1819 d'o pintor John Trumbull.

En os años 1760-1770, a situazión politica d'as Treze colonias eboluzionó. En primer lugar, a poblazión d'orichen europeu eba desarrollato en ixos territorios una soziedat culturalment á lo mesmo nibel que a suya metropoli, con bías de comunicazión internas parellanas á las anglesas, pero teneba bloqueyato o suyo abanze por a presenzia politica d'Anglaterra. Asinas, uno d'os obchetibos d'as colonias yera la suya espansión enta l'ueste, dezaga d'os monts Apalaches, encara que o Gubierno britanico lis negaba ixa posibilidat, temendo lo fortaleximiento d'a posizión d'as colonias debant d'a metropoli. D'atra man, as guerras con Franzia e con España fazioron que o Parlamento britanico puyase os impuestos á toz os suyos territorios ta recullir diners, encluyendo-ie as colonias americanas, sin parar cuenta en as protestas d'os colons que deziban que ixos impuestos s'eban creyato sin o suyo consentimiento, en no estar representatos en o Parlamento britanico, á on que nomás teneban representazión os territorios metropolitans.

Grabato propagandistico d'epoca d'a Mortalera de Boston, feito por Paul Revere.

En aumentar a tensión en o territorio, o Gubierno britanico nimbió tropas regulars d'o Exerzito britanico, lo que encara fazió aumentar más o clima prerreboluzionario en as colonias, espezialment en Nueba Anglaterra, Philadelphia e Birchinia. En 1770, tropas britanicas disparoron cuentra os manifestants en Boston (Massachusetts), en a clamata mortalera de Boston, e en 1774 os colons bi destruyoron un cargamento de té en protesta por os impuestos que pagaban sobre iste produto, en a dita Boston Tea Party, fendo asinas imposible cualsiquier intento conziliatorio, esclatando a Guerra d'Independenzia d'os Estatos Unidos en 1775.

Os sulebatos nimbioron representants esleyitos á un clamato Congreso continental, á on s'aprebó a declarazión d'independenzia d'os Estatos Unitos, o 4 de chulio de 1776, seguntes un borrador preparato por Thomas Jefferson, á on que se proclamaban os prenzipios de libertat, igualdat e o dreito á la propia felizidat. A guerra cuentra o Reino Unito estió á más una autentica guerra zebil, en estar en cuentra d'a independenzia muitos loyalist u leyalistas, que en rematar a guerra albandonoron os Estatos Unitos ta bibir en o territorio bezín de Canadá, que yera una colonia britanica e que no partizipó en a sulebazión. En una luega campaña, en a cuala os colonos americans rezibioron l'aduya d'o Exerzito español e d'o Exerzito franzés, o nuebo exerzito regular establito por George Washington, l'Exerzito estatounitense, redotó á lo Exerzito britanico, ubrindo asinas camín á lo Tratato de París de 1783 por o cualo o Reino Unito azetaba e reconoxeba la independenzia d'os Estatos Unitos.

Antiparte, o Segundo Congreso continental, que eba ratificato os Articlos d'a Confederazión en 1781, tamién redató a Constituzión d'os Estatos Unitos ta la Combenzión de Philadelphia de 1787. Iste testo, á lo cualo se i adibioron 10 enmiendas (Declarazión de Dreitos) en 1791, ye l'alazez d'o sistema de democrazia en os Estatos Unitos. Ta rematar o prozeso de consolidazión instituzional, George Washington fue esleyito en 1789 o primer President d'os Estatos Unitos, e en 1800 a seu d'as instituzions gubernamentals s'establió en a nueba ziudat de Washington, DC, que esdebenió asinas a capital d'o país e zentro d'un destrito federal (o destrito de Columbia), ta marcar a suya no dependenzia de dengún d'os estatos.

[editar] Espansión continental en o sieglo XIX

Ta más detalles, beyer l'articlo Conquiesta de l'Uestebeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

O territorio d'as Treze colonias en 1775 e atros territorios mugants, ofizialment propiedat d'estatos europeus como o Reino Unito u Franzia.

Prozeso de dentrada d'os estatos como estatos miembros d'os Estatos Unitos.

En iste cuadro de John Gast d'arredol de 1872, tetulato American Progress, se puet beyer una representazión alegorica d'o «Destín manifiesto». En ista obra, una muller anchelical (identificata como Columbia, a presonificazión d'os Estatos Unitos en o sieglo XIX), porta a luz d'a Zebilizazión á l'Ueste con os colons estatounitenses, debantando o telegrafo en a suya marcha. Os amerindios e os animals salbaches fuyen dica as tinieblas d'o salbache Ueste encara per zebilizar.

En rematar a suya Guerra d'independenzia, os Estatos Unitos fazioron frent á lo primero d'os suyos deseyos: a espansión enta l'ueste u Far West, en a clamata Conquiesta de l'Ueste, trabesando los monts Apalaches mirando d'establir como muga ozidental d'o país o río Mississippi, que deseparaba os dominios colonials angleses e franzeses en America d'o Norte. O territorio estatounitense s'enampló, en aplicando a nueba Dotrina d'o destín manifiesto (Manifest Destiny en anglés), a dotrina politica d'o Partito Republicán-Democrata d'os Estatos Unitos, dominant en o primer cuatreno d'o sieglo XIX, seguntes a cuala a nazión estatounitense (americana, deziban) teneba la misión dibina de portiar a zebilizazión e a democrazia enta l'ueste. Ista dotrina se completaba con o Mito d'a muga, cuan se clamaba muga á lo punto limite d'implantazión d'as poblazions d'orichen razial blanco dimpués d'espulsar u estricallar á la poblazión amerindia, con mortaleras continas dica rematar en a más conoxita, a Mortalera de Wounded Knee en 1890.

Encara que ista espansión enta l'ueste se fazió á begatas por meyo de compras (asinas, a compra de Loisiana en 1803 á la Franzia de Napolión Bonaparte u a compra d'Alaska en 1867 á l'Imperio Ruso), a mayor parte d'a espansión se fazió con guerras e mortaleras. Asinas, as Guerras Indias cuentra la poblazión natiba amerindia que bi eban en os territorios conquiestos, que permetió a espoliazión d'as suyas tierras; a Guerra Mexicano-Estatounitense de 1846-1848 e o Tratato de Guadalupe Hidalgo premitioron a ocupazión de Texas e California, á más d'os autuals Utah, Nevada, Nuebo Mexico e Arizona. Antiparte, o Tratato d'Oregón de 1846 trazó a muga definitiba entre os Estatos Unitos e Canadá á l'ueste d'as montañas Rocosas.

Ista afluyenzia de colons enta l'ueste aumentó espeutacularment cuan se trobó oro en ixos territorios, prenzipiando a clamata fiebre de l'oro en California, faborexita á más por a construzión d'o dito Primer ferrocarril transcontinental que feba posible a millora d'as comunicazions e a integrazión d'os territorios ozidentals en a resta d'o país.

O prozeso d'a Conquiesta de l'Ueste tenió a suya enamplata enta l'Ozián Pazifico á finals d'o sieglo XIX u mesmo prenzipios d'o sieglo XX (Alaska á lo norte e Hawaii á l'ueste, á más d'a Guerra Ispano-estatounitense que fazió anecsionar Filipinas e bellas islas en o Pazifico), e se puet considerar que no remató dica 1912, cuan Arizona esdebenió un estato d'os Estatos Unitos, u mesmo dica 1959, cuan o fazió l'estato d'Alaska.

[editar] Guerra Zebil Estatounitense

Ta más detalles, beyer l'articlo Guerra Zebil Estatounitensebeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

O segundo gran problema d'os Estatos Unitos mientres d'o sieglo XIX estió o problema d'a esclabitut. A nibel federal, a trata d'esclabos fue proibita en 1808, e en os estatos d'o norte d'o país a esclabitut fue declarata ilegal entre 1777 (en Vermont)^[3] e 1808, encara que os plantadors de cotón d'os estatos d'o sur d'o país emplegaban muita mano d'obra esclaba ta las suyas plantazions e feban una autiba propaganda politica en os estatos sureños. Ixa fratura entre o norte e o sur fazió esclatar a tensión politica, rematando en 1860 cuan fue esleyito President d'os Estatos Unitos l'abocato Abraham Lincoln, un candidato antiesclabista que ganó as elezions con un programa t'abolir a esclabitut en tot o país. Siet estatos esclabistas d'o sur fazioron publico o suyo albandono d'os Estatos Unitos, anunziando a creyazión d'un nuebo país, os Estatos Confederatos d'America. Dimpués d'un tenso compás d'espera, a batalla de Fort Sumter, d'abril de 1861, estió lo prenzipio d'a Guerra Zebil Estatounitense.

Luego de cuatro largas añadas, a guerra remató con a bitoria d'o Norte, encara que en a guerra morioron bellas 970.000 presonas (o 3% d'a poblazión estatounitense en ixas embueltas), d'os cuals 620.000 yeran soldatos d'uniforme.^[4] En rematar a guerra, s'aproboron bellas emmiendas á la Constituzión d'os Estatos Unitos ta abolir a esclabitut, liberar á los cuatre millons d'esclabos que bibiban en o sur e dar-lis os dreitos de ziudadanía como á cualsiquier atro ziudadán estatounitense. Sin d'embargo, as clamatas lais Jim Crown fazioron legal en os estatos d'o sur a segregazión razial, una situazión que no remató dica os años 1950-1960 luego d'una intensa luita sozial e politica. Antiparte, a bitoria federal en a Guerra Zebil comportó lo reforzamiento d'o estato zentral en o país.^[5]

[editar] A industrializazión e l'inmigrazión á o país

Ta más detalles, beyer l'articlo Reboluzión Industrialbeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

O prozeso d'industrializazión d'os Estatos Unitos, parte d'a clamata Reboluzión Industrial, prenzipió en os años 1850 en o norte d'o país, e a suya consecuenzia estioron una serie de cambeyos de muita importanzia, á nibel demografico, economico e sozials. Aparixioron muitas ziudaz nuebas en tot o país, e antiparte, as ziudaz que ya esistiban se consolidoron e crexioron. Istos prozesos se complementoron con l'aumento d'a immigrazión á lo país, que premitió l'aparizión d'un proletariato e o desembolique d'o capitalismo, binculato á lo seutor de l'Industria. Dende finals d'o sieglo XIX e prenzipios d'o sieglo XX fazió aparizión a soziedat de consumo e uno d'os suyos fautors, l'automobil. En as ziudaz de Nueba York e Chicago se debantoron os primers gratazielos.

A industrializazión fomentó un imperialismo parellán á lo imperialismo que por ixas embueltas se puet trobar en os prenzipals países d'Europa, desembolicando e fendo l'adautazión d'a clamata Dotrina Monroe, seguntes a cuala America aberba d'estar ta os americans. Istas tiorías son l'alazez d'a creixent importanzia en ixe periodo d'os Estatos Unitos en a eszena internazional, con as suyas primeras guerras cuentra potenzias europeyas, como a Guerra Ispano-Estatounitense en 1898, que premitió encorporar á la esfera d'enfluyenzias estatounitenses as antigas colonias d'España de Cuba e Puerto Rico (ista zaguera contina güé fendo parte d'o territorio estatounitense con a categoría d'Estato Libre Asoziato).

[editar] A Primera Guerra Mundial

Ta más detalles, beyer l'articlo [[]]beyer os articlos Primera Guerra Mundial e Estatos Unitos en a Primera Guerra Mundialbeyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

Soldatos d'Estatos Unitos en a batalla de Saint Mihiel, en Franzia, mientres d'a Primera Guerra Mundial.

Encara que os Estatos Unitos ya eban comparexito en a eszena politica internazional, o suyo gran momento estió a Primera Guerra Mundial, que prezipió en Europa en 1914 entre as Potenzias Zentrals e os Aliatos. En prenzipar a guerra, Estatos Unitos se declaró neutral, e no fue dica o 2 d'abril de 1917 que dentró en a guerra en aduya d'os Aliatos, en o mandato d'o president Woodrow Wilson. Manimenos, en os Estatos Unitos teneban muita fuerza as ideyas aislazionistas, que consideraban que os asuntos d'Europa yeran muit luén d'o suyo país e que teneban que desligar-se-ne d'o imperialismo europeu e d'as suyas luitas.

Asinas, en rematar a guerra, o Senato d'os Estatos Unitos refusó ratificar o Tratato de Versailles que eba rematato a guerra, e tamién dentrar en a Soziedat de Nazions, encara que a ideya d'ista asoziazion yera d'o mesmo president estatounitense, Woodrow Wilson. Prenzipó asinas un periodo d'aislazionismo en o cualo o país se replegó sobre si mesmo en o periodo d'entreguerras, fendo en un primer momento crexer a prosperidat economica, politica e sozial en o país: dreito de boto primero ta las mullers, e luego ta os amerindios, etz. Estió tamién un periodo de combulsions por a lai xuta, que ubrió a puestra á la espansión d'o gangsterismo en o país e estió l'alazez d'a posterior enfluyenzia d'a Mafia en a soziedat estatounitense.

Sin d'embargo, en 1929 o dito crack de 1929 prebocó una situazión de crisis economica, a clamata Gran Depresión, que fazió aumentar a tasa de paro en o país dica nibels no conoxitos dica allora. Antiparte, en os años 1930 tamién abió lo Dust Bowl, unas tormentas de polbo en tot o zentro agricola d'o pais que leboron á la ruina á muitos agricultors. En 1932 fue esleyito president d'os Estatos Unitos Franklin Delano Roosevelt (d'o Partito Democrata), que fazió a propuesta d'o New Deal ta combatir a crisis, metendo asinas os alazez d'o Estato d'o bienestar, que premitió a recuperazión d'a situazión economica d'o país.

[editar] A Segunda Guerra Mundial

Ta más detalles, beyer l'articlo [[]]beyer os articlos Segunda Guerra Mundial e Estatos Unitos en a Segunda Guerra Mundialbeyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

Roosevelt, Churchil e Stalin en 1945 mientres d'a Conferenzia de Yalta en Crimeya.

Cuan prenzipió a Segunda Guerra Mundial en setiembre de 1939 con l'ataque d'o Terzer Reich cuentra Polonia, os Estatos Unitos, como en 1914, mantenioron a suya neutralidat, encara que á lo president Franklin Delano Roosevelt li cuacaba la politica d'os Aliatos. Asinas,os Estatos Unitos, encara que neutrals, faborexeban de feito a luita d'o Reino Unito cuentra l'Alemaña nazi e os suyos aliatos d'o Pauto de l'Exe, con mesuras como a Lai d'Ampre e Arriendo, que meteba biens á disposizión d'o esfuerzo belico britanico (e luego tamién d'a Unión Sobietica) sin nezesidat d'o suyo pago antizipato. A produzión d'a industria belica estatounitense, entre atras mesuras, faborezió a desaparizión u reduzión d'a tasa de paro, antis mesmo de dentrar en a guerra.

O 7 d'abiento de 1941, o Chapón atacó por sospresa la base nabal estatounitense de Pearl Harbor, en Hawaii (ataque á Pearl Harbor), fendo asinas que os Estatos Unitos dentrasen en guerra con Chapón, e dimpués o Terzer Reich li declaró a guerra. Estatos Unitos prenzipió un intensibo programa de produzión industrial ta fabricar armas e equipamiento ta la guerra, á más d'enamplar as suyas Fuerzas Armatas, partizipando dezisibament en a guerra en o Frent Ozidental e o Frent d'a Mediterrania e o norte d'Africa cuentra os alemans, e en o Teyatro d'operazions d'o Pazifico cuentra os chaponeses. En rematar a guerra con a bitoria d'os Aliatos en 1945, Estatos Unitos yera la prenzipal potenzia economica d'o mundo, e tamién a prenzipal potenzia melitar, en tener á más a bomba atomica, estando por dezisión d'o president Harry Truman o primer país en fer un uso melitar d'ixa nueba arma en agosto de 1945 cuentra as ziudaz chaponesas de Hiroshima e Nagasaki en os bombardeyos atomicos sobre Hiroshima ey Nagasaki.

[editar] A Guerra Frida

Ta más detalles, beyer l'articlo [[]]beyer os articlos [[]] e [[]]beyer os articlos Guerra Frida, Guerra de Coreya e Guerra de Bietnambeyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

Tropas d'a 25ª División d'Infantería d'o Exerzito estatounitense en Bietnam mientres d'a Guerra de Bietnam, en 1968.

En rematar a guerra, ta ebitar a repetizión de l'aislazionismo dimpués d'a Primera Guerra Mundial, Estatos UNitos prenió un papel dezisibo tamién a libel d'a diplomazia, estando uno d'os impulsors d'a Carta d'as Nazions Unitas que estió lo chermen d'a Organizazión d'as Nazions Unitas, establita o 24 d'otubre de 1945 en a ziudat de San Francisco, en California. Una d'as seu d'a organizazión ye en a ziudat de Nueba York, e os Estatos Unitos son uno d'os miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nazions Unitas.

Sin d'embargo, a bitoria en a guerra dixó á los Estatos Unitos debant de l'atra potenzia melitar emerchent d'a guerra, l'Unión Sobietica, prenzipiando una luita politica entre as dos nazions e los suyos aliatos, respeutibament a OTAN e o Pauto de Barsobia. Ista guerra no estió una guerra dreita entre as dos superpotenzias, sino que estió una luita indreita, dita Guerra Frida, con episodios como a Guerra de Coreya u a Guerra de Bietnam, á on s'enfrontinaban os suyos aliatos con aduya d'as respeutibas superpotenzias. A Guerra de Coreya, con muita implicazión estatounitense, remató en empate, fendo asinas que güé en Coreya bi aiga dos países: Coreya d'o Norte e Coreya d'o Sur. En Bietnam, sin d'embargo, encara que os Estatos Unitos estioron o prenzipal combatient, fuoron redotatos, e Bietnam d'o Norte s'anecsionó á Bietnam d'o Sur, l'aliato estatounitense.

[editar] Politica e gubierno

[editar] Estrutura politica

[editar] Politica esterior e esfensa

[editar] Dibisions almenistratibas

Se beiga Organizazión territorial d'os Estatos Unitos

[editar] Estatos

Estatos Unitos ye autualment formato por 50 estatos e un destrito federal, encorporatos dende 1776 á los 13 estatos alazetals. Antiparte, Puerto Rico tien dende a Guerra Ispano-Estatounitense un status espezial como Estato Libre Asoziato. Cada estato se dibide en condatos (encara que en o estato de Loisiana se claman parroquias, por tener erenzio d'o sistema almenistratibo franzés anterior á la Reboluzión franzesa).

Estatos que forman os Estatos Unitos d'America:

[editar] Destrito federal

• Destrito de Columbia

[editar] Arias insulars

A más important ye o estato libre asoziato de Puerto Rico, situato en a mar Caribe.

As siguients islas tamién son almenistratas por os Estatos Unitos: Samoa Americana, Isla Baker, Guam, Islas Howland, Isla Jarvis, Atol Johnston, Arrezife Kingman, Atol Midway, Isla Navassa, Islas Marianas d'o Norte, Atol Palmyra, Islas Birchens Americanas e as Islas Wake. Se troban todas en l'Ozián Pazifico.

[editar] Economía

[editar] Estatisticas economicas

[editar] Tresporte e infraestrutura

[editar] Cheografía umana e soziedat

[editar] Arias metropolitanas

[editar] Demografía

[editar] Etnografía

[editar] Relichión

[editar] Luenga

[editar] Educazión, zenzia e tecnolochía

[editar] Cultura e ozio

Elementos culturals estatounitenses.

Estatos Unitos ye una nazión culturalment dibersa, debito á la gran bariedat de grupos etnicos, de tradizions e de balors.^[6][7]

A cultura "americana" u "ozidental" se deriba prenzipalment d'os inmigrants d'Europa ozidental, prenzipiando con os asentamientos angleses e neerlandeses d'os primers colonizadors. As culturas alemana, irlandesa e escozesa tamién han enfluyito senificatibament en a cultura americana, asinas como belas tradizions d'os amerindios nordamericans e d'os esclabos africans.^[8] A espansión enta l'ueste metió a cultura en contauto con a cultura mexicana, encorporando-la en muita esprisions d'ozio e cozina d'o sur d'os Estatos Unitos, más que más en os estatos orichinalment mexicanos, como Texas, Nuebo Mexico e California. A inmigrazión masiba d'europeus d'o sur e l'este d'o continent trayó nuebos elementos.

A cultura nordamericana s'ha descrito como un crisol á on que os inmigrants asimilan a cultura americana unificata que encorpora las culturas de toz os inmigrants. Atros modelos, manimenos, suchieren que a cultura no ye un crisol sino que as culturas d'os inmigrants conserban lurs carauteristicas sin de mezclar-se de tot en una cultura unificata. Os soziologos modernos dizen que a maniera en que a soziedat nordamericana conseguirá l'armonía etnica e razial ye á trabiés d'o pluralismo e no pas l'asimilazión, e que por tanto s'ha d'eliminar o conzeuto d'o "crisol" cultural.

Un component important d'a cultura nordamericana ye o conzeuto d'o "suenio americán": a faina, o corache e a rasmia, sin d'importar a clase social, fan que una presona amillore as suyas condizions de bida.

En o sieglo XX e lo que lebamos d'o XXI, Estatos Unitos ha estato una gran potenzia cultural mundial, pero, á tamas de grans personas como William Faulkner, Frank Lloyd Wright u Jackson Pollock, as suyas grans aportazions á o patrimonio mundial, no han de buscar-se en as artes tradizionals, sino en a zenzia, a tecnolochía e en tres d'as ditas artes populars, consideratas chenuinament estatounitenses: o zine, a cómic e a mosica popular.

[editar] Se beiga tamién

• Estatos d'Estatos Unitos

[editar] Referenzias