Pronombres adverbials derivatos d'INDE
A particla pronominoadverbial en/ne vien d'o latín INDE, existe en aragonés, catalán, gascón, occitán, francés, italián y lenguas relacionatas d'arredol. Existiba tamién en castellán antigo, y lo trobamos huei fosilizato en a costrucción por ende. A forma arcaica ende, nde, etc... ye rechistrata en Ansó como muito minoritaria y tamién en lugars d'o Baixo Aragón historico como Arinyo u Alloza.
Contenius |
[editar] Pronombre adverbial en/ne en l'aragonés
Se fa servir pa referir-se a un substantivo en estos casos:
- Quan no ye con articlo determinato:
- Quiers vin?
- No, no en quiero
- No, no en quiero prener ni una gota
- Quan ye con un numeral quantitativo u indefinito:
- No tien un fillo, en tien tres
- Agora baixa tanta augua por o río que ya en torna a saltar por l'azute.
- Quan tenemos un adchectivo pronominalizato y fa referencia a este tipo de substantivo:
- Tiens uellas negras? No, nomás en tiengo que de blancas
- Tiens vin blanco? No, nomás en tiengo que de negro
- Quan un substantivo sin articlo ye con a preposición de:
- I heba muitos codonyos y hemos cullito un capazo de codonyos
- I heba muitos codonyos y n'hemos cullito un capazo.
- Reproducir un complemento preposicional introducito con a preposición de:
- Yes contento de o que fas? Si en soy satisfeito
- Enantes me fablaba de totas ixas cosas, agora ya no me'n fabla
- D'ixe forato me'n salioron dos paniquesas
- En relación a o zaguero, s'emplega con os verbos reflexivos de movimiento, porque indican punto de partita, d'acá, d'astí, d'allí, etc:
- Me'n voi ta Torrero
- Te'n fués enta tierra plana
- Ya se'n van
[editar] Pronominalización d'o subchecto
En aragonés se puet pronominalizar o subchecto en bellas condicions por meyo d'o clitico "en". En istos casos o verbo no concuerda con o subchecto y s'impersonaliza:
- Tiens manzanas? -Tres en queda.
- Han venito mas ninos? Si, en ha venito dotze mas.
- As uellas no resisten as temperaturas tan baixas. En muere muitas en iste lugar.
Ye un rasgo tipico en l'aragonés que se puet trobar ya en documentos escritos en aragonés meyeval, como por eixemplo a decumentación d'a Casa de Ganaders de Zaragoza:
[editar] Bibliografía
- Segura, J.J.. "Hacia una clasificación sintactica de los verbos en aragonés". Estudios y Rechiras Arredol d'a Luenga Aragonesa y a suya Literatura. Autas d'a I Trobada. Instituto d'Estudios Altoaragoneses. Publicacions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. Uesca, 1999, ISBN 84-8127-038-5
- Lozano, Ch., Saludas, Á.L. (2005). "Aspectos morfosintácticos del belsetán". Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC. pp: 101-102.