Dialecto labortán

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Dialecto navarro-labortán
Nafar-lapurtera
Variedatz d'o vasco
Nafar-lapurtera.svg
O dialecto navarro-labortán
Localización cheografica
Parlato en Flag of Lapurdi.svg Labort
Bandera Navarra.svg Ultrapuertos
Bandera de Navarra.svg Navarra
Lugar(s) principal(s)
Estatus
Atras denominacions {{{atras denominacions}}}
Charradors
Oficial en No ye oficial
Reconoixito en {{{reconoixito}}}
Regulato por Euskaltzaindia
Vitalidat Meya
Literatura
Escritors principals Materre, Joanes Etxeberri Ziburukoa, Pedro Axular
Rasgos dialectals
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL {{{sil}}}

O dialecto labortán u dialecto navarro-labortán ye un dialecto d'o idioma vasco que se charra en Labort y Ultrapuertos u Baixa Navarra, amás d'as localidatz navarras d'Urdazubi, Zugarramurdi y Luzaide.

O vasco parlato en a val d'o Baztan y a val d'Ezcua ye un dialecto puent entre dialecto alto navarro y iste dialecto navarro-labortán, ya que as dos vals son mugants y han tenito a o largo d'os sieglos gran relacion social, cultural y linguistica con Labort y Ultrapuertos.

Importancia en o naiximiento d'a literatura vasca impresa[editar | editar código]

Se tracta d'o dialecto con mayor u mas luenga tradicion literaria d'iste idioma, ya que as primeras obras impresas en idioma vasco en o sieglo XVI fuoron escritas en dialecto navarro-labortán, entre ellas Linguae vasconum primitiae (Bordeus, 1545). Os grans escritores en idioma vasco d'aquell sieglo tambien yeran parladors d'iste dialecto, Iparralde estió a cuna d'a literatura vasca, bien porque en aquella zona y por ixas envueltas o protestantismo yera a relichión predominant (relichión que empentaba a Reforma y as literaturas escritas en as luengas vernaclas, en contraposicion a o catolicismo d'Hegoalde que empentaba l'uso d'o latín), u bien porque astí encara se mantenió a parti d'o Reino de Navarra independient (dica a suya union con o Reino de Francia en l'anyo 1620), en a que s'empentó a literatura escrita en idioma vasco.

Iste dialecto debito a o suyo prestichio literario, y chunto con o dialecto guipuzcuán y o dialecto alto-navarro, tenió tamién gran importancia en estar preso como alazet ta que en 1968 se creyara o euskara batua u vasco unificato (vaso estándar) emplegato en l'actualidat por totz os euskaldunes u vascoparlants, tanto en l'ambito oficial, formal, cultural, lechislativo, literario u academico.

Tipos[editar | editar código]

Subdialectos hue en día[editar | editar código]

   Dialecto labortán hue en día

Tradicionalment, o dialecto labortán y o dialecto baixo-navarro s'han clasificado por separado, pero seguntes Koldo Zuazo, hue en día forman un solo dialecto dividito en tres subdialectos:

  1. Labortán occidental: En o interior de Labort, en as localidatz d'Ahetze, Senpere, Ainhoa y Sare, y en as localidatz de Zugarramurdi y Urdazubi en Navarra.
  2. Labortán central: En a comarca de Lapurdi Ekialdea de Labort, y en Ultrapuertos en a localidat de Lekuine y o Cantón de Baigorri.
  3. Labortán oriental: En Ultrapuertos en as comarcas de Tierra d'Arberoa, Tierra d'Ostavals y Tierra de Cisa, y en Navarra a localidat de Luzaide.

Vocabulario comparato[editar | editar código]

Bellas particularidatz lingüisticas d'o labortán
Labortán (Urdazubi/Zugarramurdi) Baix-navarro (Luzaide) Euskara batua Aragonés
Aalkea Ahalgia Lotsa Vergüenya
Ilea Bilua/ilia Ilea Pelo
Begarria/bearria Beharria Belarria Orella
Lanoa/lainoa Lanhoa Lainoa Boira
Ordua/orena Orena Ordua Hora
Bortz/borst Bost Bost Cinco
Lauetanogoi/lauogoi Lauetanogoi Laurogei Ueitanta
Ongi etorri Ontsa jin Ongi etorri Bienplegato

Subdialectos puent[editar | editar código]

Seguntes Zuazo, as parlas u subdialectos puent de l'ueste a o largo d'a Costa de Labort, prencipian dende Hendaia dica Bidart, y por o interior en as localidatz d'Azkaine, Arbona, Basusarri y Arrangoitze, y por l'este en as comarcas de Tierra de Mixa (Ultrapuertos) y Pettarra (l'ueste de Sola).

Historicament, encara que estando en menor mida (y cada vegata encara menos), en Guipuzcua o vasco d'as comarcas d'Oarsoalde y Bidasoaldea contiene caracteristicas d'o dialecto labotán, mas que mas por o contacto cultural y linguistico d'as dos marguins d'o Bidasoa, asinas como por a influencia que tenió a o menos dica o sieglo XVI o dialecto labotán en ixa zona d'o noreste de Guipuzcua.[1]

Vinclos externos[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. Koldo Zuazo (1997): «Oiartzungo hizkeraren kokagunea», in Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, 76. zenbakia, 397-426. orrialdeak.


Dialectos d'o vasco
Alto Navarro | Baixo Navarro | Batua | Guipuzcuán | Labortán | Roncalés | Soletán | Vizcaín