Dialecto guipuzcuán

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Dialecto guipuzcuán
Gipuzkera
Variedatz d'o vasco
Gipuzkera.svg
O dialecto guipuzcuán
Localización cheografica
Parlato en Guipúzcoa.svg Guipuzcua
Flag of Navarre.svg Localidatz de Navarra
Lugar(s) principal(s)
Estatus
Atras denominacions {{{atras denominacions}}}
Charradors
Oficial en País Vasco y Navarra
(Euskara batua)
Reconoixito en {{{reconoixito}}}
Regulato por Euskaltzaindia
Vitalidat Alta
Escritors principals
Rasgos dialectals
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL {{{sil}}}

O dialecto guipuzcuán, euskara guipuzcuán u euskara central (en idioma vasco, Gipuzkera u Erdialdeko euskara) ye un euskalki u dialecto d'o vasco charrato en gran parte de Guipuzcua (as excepcions son totas as localidatz d'a val de l'Alto Deba, Soraluze y Eibar a l'ueste de Guipuzcua, on se charra o dialecto vizcaín; y o noreste de Guipuzcua: Oiartzun, Lezo, Irún y Fontarrabia, on se charra o dialecto alto-navarro).

Cal mencionar que o dialecto guipuzcuán y as parlas de transición suyas con o dialecto alto-navarro tamién se charran en a val de Burunda y Sakana, a l'ueste de Navarra, zonas en a que o vasco ye intermeyo entre os dos dialectos.

Extesion d'o dialecto guipuzcuán[editar | editar código]

   Erdialdeko euskara

En iste mapa feito por Koldo Zuazo s'ha seguito a clasificacion d'o sieglo XXI.

O dialecto guipuzcuán no se charra en tota Guipuzcua (encara que si en a mes gran part), en l'ueste, seguindo a ribera d'o río Deva, dende a localidat de Leintz-Gatzaga dica Elgoibar, os habitants euskalduns d'ixas localidatz charran o dialecto vizcaín; manimenos, a lo noreste de Guipuzcua, os euskalduns de Oiartzun, Lezo, Fontarrabia y Irún charran o dialecto alto-navarro (linguisticament y historica han tenito gran relacion con o norte de Navarra).

Con tot y con ixo esta muga d'a comarca de Bidasoaldea entre o dialecto alto navarro y o dialecto guipuzcuán ye desapareixendo u diluindo-se china-chana, a favor d'o guipuzcuán (sobre tot en Irún). Encara as localidatz de Fontarrabia y sobre tot Oiartzun siguen mantenindo o dialecto alto navarro con rasmia.

Bells observadors notan a coincidencia d'a extensión cheografica d'o dialecto guipuzcuán con o territorio d'os antigos vardulos.

Subdialectos[editar | editar código]

O dialecto guipuzcuán actual poseye principalment quatro subdialectos. S'ha de tener en cuenta que en bellas zonas a diferenciacion u división d'as mugas d'estos subdialectos son diluitas, y o vasco charrato en ciertas localidatz podria clasificar-se dentro de dos subdialectos (seguntes o parlant u parlant d'o vasco d'ixa localidat). Os quatro subdialectos son os siguients:

Particularidatz[editar | editar código]

Mapa en o que s'indican os tres dialectos charratos en Guipuzcua:

   Localidatz on se charra o Dialecto vizcaín u occidental (con tot y con ixo, en atros mapas o euskara d' Elgoibar, Mendaro, Deba y Mutriku se clasifica en o dialecto guipuzcuán, porque ye una parla de transición entre os dos dialectos).

   Localidatz on se charra o Dialecto guipuzcuán u central.

   Localidatz on se charra o Dialecto alto-navarro.

Caracteristicas foneticas y morfolochicas:[1]

  • Alternancia de vocals:[2]
    • a/e: atros euskalkis u dialectos adhiben a vocal «a» a lo verbo auxiliar izan ("ser" u "haber"); manimenos en o dialecto guipuzcuán se li anyade a vocal «e». Pa fer una comparanza: gara > gera, zara > zera, zarete > zerate.[3]
    • e/i. Por eixemplo: ageri > agiri, edeki > idigi/idegi/idoki.[3]
  • Hiato marcato, entrecalando una consonant, en os subdialectos guipuzcuans d'o norte: buruba, ogidda/ogidxa/ogija/ogixa. En os subdialectos guipuzcuans d'o sud, burue y ogie.
  • Union de vocals: zaharra > zarra, lehen> len
  • Palatalizacion. En o "euskara batua" as palatalizacions son opcionals, manimenos en o dialecto guipuzcuán son regulars: aditu > a(d)ittu, egina > e(g)iña, ilargi > illargi.
  • j, en o dialecto guipuzcuán dita consonant se pronuncia como en castellán (gizajo, se pronuncia como se leye, como por eixemplo en a palabra castellana de jugar); manimenos, en "euskara batua" y os atros dialectos a j se pronuncia como en catalán, inglés u francés), por ejemplo: la palabra jadanik, se pronuncia en francés janvier ("chinero").
  • No se pronuncia la h, ye muda.
  • No se fa distinción entre o nominativo plural (la -ak d'o "euskara batua") y o ergativo plural (en "euskara batua" -ek), por ixo en o dialecto guipuzcuán as dos terminacions se pronuncian d'a mateixa traza: -ak, a diferenciación se fa por l'acento u entonación final d'a parola.
  • Totas as frases imperativas se gosan remarcar: etorri den gizona nire aita da.

Importancia[editar | editar código]

O dialecto guipuzcuán u Gipuzkera ye un d'os principals dialectos historicos d'o vasco y dende o sieglo XVIII ha estato un dialecto con tradición literaria. Tien gran afinidat con o dialecto alto-navarro y con o dialecto labortán, encara que tamién poseye cierta influencia d'o dialecto vizcaín.

Actualment, a l'egual que o resto d'os dialectos vascos, y en cheneral tot o vasco charrato por os guipuzcuans se ye fusionando con o euskara batua, por a gran presencia d'o batua en os medios de comunicación, administración y literatura. Con tot y con ixo o dialecto guipuzcuán poseye una gran fortaleza, y de fuera d'os nuevos parlants d'o vasco u euskaldunberris ye o dialecto que charran por un regular u totz os días os euskalduns d'a suya zona. Os neoparlants de Guipuzcua, que han aprendito en "euskara batua" tamién suelen recibir a influencia d'o dialecto guipuzcuán por a suya fortaleza en a sociedat que tienen arredol d'ells. O "euskera batua" ye o vasco present en textos formals, cultos, literarios, administrativos u como parla standard d'os medios de comunicación, encara que tamién bi ha radios y televisions locals y comarcals on se charra o dialecto guizpucuán y os suyos subdialectos.

Vinclos externos[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. «Euskalkien egungo sailkapena», Hiru.com webgunean.
  2. En a web mencionata enantes y en atras se fa esta mencion: a/e (burua > burue). Con tot y con ixo, ye una error clara, que ixa ye una d'as caracteristicas de part d'o dialecto guipuzcuán, no de tot o dialecto guipuzcuán.
  3. 3,0 3,1 Txillardegi y otros (1987): Euskal dialektologiaren hastapenak, Udako Euskal Unibertsitatea. ISBN 84-86644-00-3.


Dialectos d'o vasco
Alto Navarro | Baixo Navarro | Batua | Guipuzcuán | Labortán | Roncalés | Soletán | Vizcaín