Chinguis Can
De Biquipedia
|
||
| Informazión | ||
|---|---|---|
| Gran Can en | Imperio Mongol | |
| dende | 1206 | |
| dica | 1227 | |
| Prezedito por | Yesükhei | |
| Suzedito por | Ogodei | |
| Naximiento | enta 1155 e 1162 | |
| Muerte | 1227 | |
Chinguis Can, debió ser naxito enta 1155 e 1162 e se deziba Timuchín dica que prenió o títol de Gran Can en 1206, morió en 1227.
A primera menzión d'o etnonimo d'os mongols ye d'o sieglo XII, referito a un pueblo que ocupaba as estepas a l'ueste d'o Gran Jingan, en a Cuenca de Querulen. Os suyos bizins meridionals yeran titos tartres (que no s'han de confundir con os omonimos autuals). Os Kereit ocupaban a bal alta de l'Orkhon, os merquit yeran establitos entre o Selenga e o laco Baical e os naiman més a l'ueste, a man de l'Altai. Os öngüt feban una bida nomada a lo norte d'a Grant muralla.
Timuchín yera fillo d'un caudiello mongol a qui eban amortato os tartres. A fins d'o sieglo XII consigue fer-se cabo d'os mongols, fue esleito can en 1196. A prenzipios d'o sieglo XIII benze a os tartres, dimpués a os kereit, e a la fin a os merkit.
En l'año 1206 fue esleito Gran Can por l’asambleya Querltai cheneral de caudiellos de toz ixos pueblos e lis imposa o Yassa u codigo estrito a lo que toz han de sozmeter-sen, baxo pena de muerte, garantindo con ixo una disciplina a la que os nomadas no yeran abegatos.
Con o títol de Gran Can, encomienza una nueba politica espansiba, sozmetiendo atros pueblos e tribus. Os öngüt lis s'unen poco dimpués de 1206, e tamién os uigurs d'o reino de Khotcho. A tradizión cultural d'os uigurs enriquirá a los mongols que carexeban de muitos modelos almenistratibos pa dirichir soziedaz diferents a las suyas. Os mongols prenioron una bersión de l'alfabeto uigur pa escribir por primera begata a luenga mongol. Os primers dirichents almenistratibos e funzionarios d’o imperio mongol estioron uigurs. Os fillos de Chinguis Can tenioron prezetors uigurs.
En 1209 os mongols atacoron a os tanguz de Xi Xia, pero no podioron prener as ziudaz. Os tanguz solizitan a paz a cambeyo d'aduya melitar a los mongols en caso de guerra. Chinguis Can ya tiene asegurato o control de buena parte d'Asia Zentral, esdebenindo-ie a mayor potenzia melitar. En 1121 embade o norte de China e benze a los Quin (una dinastía d'orichen churchez u manchuz que gobernaba China), ocupando Manchuria e prenendo Pequín en 1215.
En 1211 uns usurpadors eban preso o tron d'os Cara Quitai (que encara que en ixa epoca no yeran conoxitos como mongols yeran pertenexients a lo trallo linguistico d'os mongols), e os mainates locals se posoron baxo a protezión de Chinguis Can.
Torna a la ofensiba en 1218 cuentra os Cara Quitai, os mainates locals reziben a los mongols como libertadors. En 1218 o Xah de Khorezm comete o error d’executar a uns embaxadors mongols acusatos d'espías, e como represalia en 1219-1220 os mongols debastan Khorezm e s’anecsionan tot o suyo territorio (que iba dende Cachemira dica o Pamir e Irán). En 1221 Chinguis Can plega a l'Indo, pero no ye intresato en conquerir a India. Entre 1219 e 1224 tota Asia Zentral ye baxo control mongol. As tribus que quieren partizipar en a conquiesta se sozmeten a la Yassa.
En 1225 Chinguis Can encomienza una espedizión cuentra China e ataca de nuebo a los tanguz, que no eban aduyato a los mongols cuan yeran en guerra cuentra Khorezm. En 1227 mientres son esclafatos Chinguis Can troba a muerte, cuan ya eba prebisto o reparto d'o imperio entre os suyos fillos, tenendo en cuenta que Chochi ya yera muerto enantes d'él.
- Tului rezión a Mongolia Oriental e territorios adchazents.
- Chagatai rezibió as estepas de l'antigo país uigur, que estió propiedat d'os Cara Quitai.
- Ogodei Can rezibió Mongolia Ozidental, con as estepas d’o nordeste e a l’este d’o laco Balkhax, y esdebinió Gran Can en 1229.
- Os fillos de Chochi (Batu e Orda) rezibioron como erenzio suyo (ulus) l'ueste d'as estepas (l’autual Cazaquistán e més alla).
| Predezesor: Yesükhei |
Gran Can d'o Imperio Mongol 1206-1227 |
Suzesor: Ogodei |
[editar] Bibliografía
- Jean Sellier. ATLAS DE LOS PUEBLOS DEL ASIA MERIDIONAL Y ORIENTAL. Acento Editorial.
