Chenitibo

De Biquipedia

O chenitibo ye un caso d'os sustantibos que endica que un sustantibo concreto ye complemento nominal d'atro.

Se relaziona con o posesibo, pero tien una funzión más ampla, porque puet endicar a materia que forma un obcheto.

Cuan se charra d'una palabra en latín se diz en primer puesto lo nominatibo y en segundo puesto lo chenitibo porque á begatas tienen diferén radiz. A radiz emplegata en chenitibo ye la mesma que a emplegata en acusatibo, y l'aragonés como ye una luenga d'acusatibo, prene prezisament a radiz que s'endica en segundo puesto.

• CRUX, CRUCIS: l'acusatibo ye CRUCEM.

En a eboluzión dende o latín ta as luengas iberorromanzes d'acusatibo esta -m se perdió chunto con a declinazión:

• CRUCEM > Cruce (protoiberorromanze) > Cruz (aragonés)

En aragonés os chenitibos d'a terzera declinazión han tenito una eboluzión parexita a lo plural:

• -NIS > -nes (protoiberorromanze) > -ns.

En o prozeso de perduga d'a declinazión debandito os complementos preposizionals con sustantibos con a radiz de l'acusatibo sustituyoron á lo chenitibo.

• CRUCIS > De la Cruz
• HISPANIA DEORUM > España d'os dioses.

Pero quedoron trazas de chenitibo:

• Os días d'a semana:
  • Lluns en benasqués probien d'o latín bulgar tardano Dies lunis, enantes Dies Lunae ("día d'a Luna"), estando un deribato d'o chenitibo.
  • Marts en benasqués probién d'o latín Dies martis ("día d'o dios Marte"), estando un deribato d'o chenitibo de Marte.
  • Miércols (Mierques en benasqués), probien de Dies Mercuris u de Dies Mercurialis, estando o chenitibo de Mercurio.
  • Chuebes (Chous en benasqués) probién d'o latín Dies Jovis ("día d'o dios Chupiter), estando un deribato d'o chenitibo de Chupiter.
  • Biernes probién d'o latín Dies Veneris ("día d'a diosa Benus"), estando un deribato d'o chenitibo de Benus.
• En a onomastica meyebal y a toponimia, dando aspeuto de plural:
  • VILLA LUPONIS > Visa Lupons > Bisalibons
  • Eneco Xemenons
• Ye posible que os apellitos rematatos en -ez, -iz, que tienen una influyenzia bisigota, probiengan tamién d'o chenitibo latín.