Parla baturra

De Biquipedia
(Reendrezato dende Charrar baturro)
Ir ta: navego, busca
Parla baturra
Baturro
Variedat d'o castellán
Localización cheografica
Parlato en Flag of Aragon.svg Aragón
Lugar(s) principal(s)
Atras denominacions {{{atras denominacions}}}
Charradors
Oficial en
Reconoixito en {{{reconoixito}}}
Regulato por
Vitalidat
Literatura
Escritors principals Eusebio Blasco, Alberto Casañal, Sixto Celorrio, Crispín Botana, Mariano Baselga
Rasgos dialectals Substrato aragonés
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
SIL

O baturro u parla baturra ye a forma d'o castellán que se charra en Aragón.

Ye una variedat que tien un substrato aragonés muit marcato, en especial en as comarcas de:

O substrato ye més evident en o lexico d'as actividatz produtivas como l'agricultura, ganadería, cazata, l'orache, os obchectos que bi ha en as casas tradicionals, a descripción d'o terreno.

Contenius

[editar] Fonetica

En fonetica o castellán d'Aragón ha heredato a tendencia a desfer l'hiato, pero los desfá por un regular cerrando una vocal (pior) y tendencia a no pronunciar esdruixols.

Bi ha tendencia a unificar os diftongos creixients -ai-, -ei- cerrando-se o primero y ubrindo-se o segundo pa dar un grau intermeyo -äi-, (poläinas, bäilar, azäite, empäine). Este fenomeno talment tienga relación con o hispanoarabe u arabe andaluz y se troba tamién en A Riocha, bells puestos de Navarra, Alava, Burgos, Soria, Guadalachara y Cuenca.

A -y- intervocalica se pronuncia enfeblita y esdevién semivocal u semiconsonant y dica puet esdevenir un alofono pareixito a la e cerrata tamién de caracter semivocal-semiconsonant y puet desapareixer[1] (hoio/hoeo, auntamiento, que-me-se-o, ecetra). Este fenomeno se troba tamién en o castellán de Navarra, A Riocha, Soria, y part de Burgos, Guadalachara y Cuenca.

[editar] Morfolochía

[editar] Verbos

En o Baixo Aragón, Cinco Villas y Monegros bi ha repuis d'a conchugación. Por eixemplo en o Baixo Aragón se replegan imperfectos con -iba: caiba, teniba, traiba y con -iai: teniai, ibai, veniai.

[editar] Pronombres

Se pueden sentir pronombres en aragonés: con mí, con tú, u comuns con o castellán antigo: vus bariant de "vos". Tamién formas que poderban estar aragonesas u hibridas como nusotros y vusotros, amás de formar como para yo. O pronombre plural sen dezaga d'infinitivo y cherundio ye amplament emplegato.

Ye prou cheneral a construcción se les quan o dativo ye plural en cuenta de se lo, se la, se los, se las (ya se les diré a ellos en cuenta de ya se lo diré a ellos). Esta construcción se remonta a la construcción ge les que leyemos en o Fuero romanz de Teruel y en part d'as traduccions de Chuan Ferrández d'Heredia, estando propia de l'aragonés d'as comunidatz aragonesas. En filolochía hispanica ye considerata un simple vulgarismo.

O castellán d'Aragón tamién se resiste a las innovacions modernas d'o castellán: Andalucía y Aragón estioron as zagueras grans rechions on o leísmo propio d'o castellán més actual está tardando més en imposar-se, mantenendo a diferenciación entre o pronombre lo/la de complemento directo referito a presonas y o pronombre le de complento indirecto tamién referito a presonas. Agora bells chóvens son leístas, pero muita chent (sobretot a chent viella) diz encara no lo conozco, d'alcuerdo con totas as luengas neolatinas en cuenta de no le conozco).

[editar] Sufixos

En castellán d'Aragón se troban con una gran extensión parolas aragonesas orichinatas por derivación con os sufixos caracteristicos: mesache, orache, pelaire, colgallo, tresmallo, ternasco.

O sufixo diminutivo -et, -eta, -etz, -etas con diferents pronunciacions (-é, -er, -ed), ye encara productivo (por o menos en chent naixita en a segunda mitat d'o sieglo XX) en diferents localidatz d'o Baixo Aragón, Monegros y arias recientment castellanizatas d'a Plana de Uesca.

[editar] Referencias

  1. Antonio Llorente Maldonado de Guevara Las hablas aragonesas en las fronteras occidentales A.F.A LVI 1999-2000
Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas
En atras luengas