Chan (dios román)
Chan (en latín Janus) ye, en a mitolochía romana, un dios que teneba dos caras mirando enta os dos costatos d'o suyo perfil. Chan yera o dios d'as puertas, os prencipios y os fins (u siga os cabos). Por ixo li consagroron o primer mes de l'anyo, Ianuarius, (que cambeó ta Janeiro en latín bético y Janero en latín tarraconense, d'on bien l'aragonés chenero).
Se representa por un regular como bifront, con as dos caras mirando enta sentitos opuestos, y esto ye més freqüent en a tradición celtoligur que en a tradición romana. Ye un dios d'os cambeyos y as transicions, d'os intes en os que se traspasa l'umbral que desepara o pasato y o futuro. A suya protección, doncas, ye pa qui deseye cambear l'orden d'as cosas. L'honraban cada vegata que s'encomenzaba un prochecto nuevo, naixeba un ninón u se contrayeba matrinomio.
O suyo principal templo en o Foro Román teneba puertas que miraban ta l'este y l'ueste, enta o prencipio y fin d'o día, y entre ellas i heba una estatua suya, con as dos caras opuestas. En totas as casas li se adrezaba una pregaria de maitín, y en tota fayena domestica se miraba a suya asistencia. Como dios d'os prencipios, lo invocaban publicament o día de cabo d'anyo, 1 de chenero (Ianuarius), o mes que bién d'o suyo nombre porque encomienza l'anyata nueva. Lo invocaban quan encomenzaba una guerra, y mientres durase as puertas d'o suyo templo heban d'estar siempre ubiertas. Quan Roma yera en paz, as puertas heban d'estar zarratas. Chan no tien equivalent en a mitolochía griega.
A l'egual que Prometeu, Chan ye una clase d'heroe civilizador, car li s'atribuyen cosas importants como a invención d'os diners, as leis y l'agricultura. Seguntes os romans este dios aseguraba buenos fins.
Entre os apelativos que recibió en destacan dos:
- Janus patulsius, yera como heba d'invocar qui pasaba por una puerta que i heba debant d'una d'as caras d'o dios.
- Janus clusivius), yera como heban d'invocar a l'atra cara.
Etimolochía [editar]
A etimolochía d'este dios se relaciona con a etimolochía de Diana y d'a diosa proto-indoeuropea Ana. Os cristians preboron de cristianizar part d'os elementos d'este dios como Sant Chuan, pero o suyo recuerdo permaneixió en o folklore como a representación de l'anyo que remata como un aguelo y l'anyo que encomienza como un chóven.
O dios Chan en fuents aragonesas [editar]
Como quasi totz os dioses romans chan ye nombrato con o suyo nombre en latín orichinal y con a desinencia de nominativo.
En a traducción aragonesa de "Breviarium ab Urbe condita" lo nombra ya a lo principio:
En o "Libro del Trasoro" dicen en o capítol 34: